FULL TEXT (html)
Issue: 2021, March, Volume 15, No 1
issue id: 2021_3_15_1
article id: 2021_3_15_1_15

Original Research



Yaşlılarda Covid-19 Pandemi Sürecinde Bilinçli Farkındalık, Başa Çıkma Tutumları ve Kişisel İyi Oluş

Mindful Attention Awareness, Coping Attitudes and Personal Well-Being of the Olders in COVID-19 Pandemic

Ayşe İnel Manav1*, Derya Atik1, Ejdane Coşkun1, Adile Bozkurt1



Abstract
Introduction: In this research, it was aimed to evaluate the mindful attention awareness, coping attitudes and personal well-being of the olders. Method: This descriptive research was carried out with 536 older people. The data were collected using the Introductory Information Form, Mindful Attention Awareness Scale, R-COPE and the Personal Well-Being Index-Adult form. Results: The average age of the participants in the research was 70.01±6.20 years, 55.4% were women, 83% were married and 56.5% were living with their families. The mean Mindful Attention Awareness Scale total score is 57.25±15.34, the total score averages of Personal Well-Being Index-Adult form is 52.7±13, and the total score average of the R-COPE was 80.85±12.52. While there was a positive and significant relationship between the Mindful Attention Awareness Scale total score averages of the older people and having children, the mean scores of the R-COPE, and the mean scores of the Personal Well-Being Index-Adult form (p<0.001), there was a significant negative correlation between the mean scores of the Mindful Attention Awareness Scale Self Punishment and Avoidance- sub-dimension (p<0.05). There was a significant negative correlation between the total mean Mindful Attention Awareness Scale score of the older and being female, and age (p<0.05). While the PWBI-A total average score of the older people who have a child and social security increases significantly, it decreases significantly in those who have chronic diseases and lower income level (p<0.05). Conclusion: As a result of the study; in the COVID-19 pandemic, it was seen that the increase in the mindful attention awareness of the older people, increases their attitudes towards adaptive coping with stress and their personal well-being. Having personal resources affect their level of coping with stress in older people.
Key words: COVID-19, older people, mindful attention awareness, coping attitude, personal well-being

Özet
Giriş: Bu araştırmada, COVID-19 pandemi sürecinde yaşlıların bilinçli farkındalık, başa çıkma tutumları ve kişisel iyi oluşlarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Tanımlayıcı tipte olan araştırma, Nisan-Haziran 2020 tarihlerinde, Osmaniye Merkez ilçesinde gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın örneklemine 536 yaşlı birey alınmıştır. Araştırmanın verileri Tanıtıcı Bilgi Formu, Bilinçli Farkındalık Ölçeği, Başa Çıkma Tutumları Değerlendirme Ölçeği ve Kişisel İyi Oluş İndeksi-Yetişkin formu ile toplanmıştır. Bulgular: Araştırmaya katılan yaşlıların yaş ortalaması 70,01±6,20 yıl, %55,4’ü kadın, %83’ü evli ve %56,5’i çekirdek ailede yaşamaktadır. Yaşlıların Bilinçli Farkındalık Ölçeği toplam puan ortalaması 57,25±15,34, KİOİ-Y toplam puan ortalaması 52,7±13 ve Başa Çıkma Tutumları Değerlendirme Ölçeği toplam puan ortalaması 80,85±12,52’dir. Yaşlıların Bilinçli Farkındalık Ölçeği toplam puan ortalamaları ile çocuk sahibi olma durumu, Kişisel İyi Oluş İndeksi -Yetişkin formu toplam puan ortalamaları, Başa Çıkma Tutumları Değerlendirme Ölçeği Yaklaşım alt boyutu puan ortalamaları arasında pozitif yönlü anlamlı ilişki var iken (p<0,001), Başa Çıkma Tutumları Değerlendirme Ölçeği Kendine Ceza ve Sakınma Kaçınma alt boyutu puan ortalamaları arasında negatif yönlü anlamlı ilişki vardır (p<0,05). Yaşlıların Başa Çıkma Tutumları Değerlendirme Ölçeği toplam puan ortalamaları ile cinsiyet ve yaş arasında negatif yönlü anlamlı ilişki vardır (p<0,05). Yaşlıların Kişisel İyi Oluş İndeksi-Yetişkin formu toplam puan ortalamaları çocuk sahibi ve sosyal güvencesi olanlarda anlamlı düzeyde artarken, kronik hastalığı olan ve geliri giderinden az olanlarda anlamlı düzeyde azalmaktadır (p<0,05). Sonuç: Araştırmanın sonucunda; COVID-19 pandemi sürecinde yaşlıların bilinçli farkındalık düzeylerindeki artışın stresle başa çıkmada adaptif tutumlarını ve kişisel iyi oluşlarını arttırdığı görülmektedir. Yaşlılarda kişisel kaynaklar stresle başa çıkma tutumlarını etkilemektedir.
Anahtar kelimeler: COVID-19, yaşlılar, bilinçli farkındalık,başa çıkma tutumu, kişisel iyi oluş

Received / Geliş tarihi: 09.10.2020
Accepted / Kabul tarihi: 12.12.2020

1Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Hemşirelik Bölümü

*Address for Correspondence / Yazışma Adresi: Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Hemşirelik Bölümü
E-mail: ayseinel@gmail.com

İnel Manav A, Atik D, Çoşkun E, Bozkurt A. Mindful Attention Awareness, Coping Attitudes and Personal Well-Being of the Olders in COVID-19 Pandemic. TJFMPC, 2021;15(1): 85-92.

DOI: 10.21763/tjfmpc.808383





GİRİŞ
Çin’de 2019 yılının sonlarında ortaya çıkan yeni koronavirüs hastalığı (COVID-19) hızla bütün dünyada yayılmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa, İspanya, İtalya, İran gibi bazı Avrupa ve Orta Doğu ülkelerinde çok daha keskin bir hızla yayılmakta ve bu sürecin yönetiminde çok ciddi güçlükler yaşanmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Mart 2020’de, koronavirüs hastalığını acil, uluslararası, önemli bir halk sağlığı sorunu olarak kabul etmiş ve pandemi ilan etmiştir.1 Koronavirüsün neden olduğu bu hastalık, bütün insanlığı tehdit etmekle birlikte kronik hastalığı olan bireyler ve yaşlılar gibi bazı gruplar daha fazla risk altındadır. Bu gruplarda hastalık daha ağır seyretmektedir. Yaşlılarda koronavirüs hastalığının ciddiyeti ve ölüm riski diğer yaş gruplarına göre daha fazladır.2,3Amerika Birleşik Devletleri’nde 12 Şubat-16 Mart 2020 tarihlerinde genel olarak vakaların %31’i, hastaneye yatışların %45’i, yoğun bakım ünitesine yatışların %53’ü ve COVID-19 ile ilişkili ölümlerin %80’inin 65 yaş ve üzeri yaşlılar olduğu ve 85 yaş üstü kişilerde çok daha ciddi sonuçların olduğu bildirilmektedir.4 Çin’de yapılan bir çalışmada, koronavirüsten ölüm oranı genel nüfusta %2,3, 70-79 yaş aralığında olanlarda %8, 80 yaş ve üzerinde %14,8 olarak belirtilmektedir.5
Devlet ve sivil toplum kuruluşları, yaşlılık nedeni ile kırılgan olan bu grubun güvenliği ve korunması için çeşitli girişimlerde bulunmaktadırlar. Yaşlıları ağır hastalık ve ölüm riskinden korumak için karantina, sokağa çıkma yasağı ve sosyal mesafe gibi çeşitli yalıtım ve sağlık önlemleri alınmaktadır. Fakat bu önlemler yaşlılarda birçok temel ve enstrümantal yaşam aktivitelerinin sürdürülmesinde yetersizlikler yanında, yalnızlık ve sosyal destek sistemi yetersizliklerine de neden olabilmektedir. Ciddi koronavirüs hastalığı ve ölüm riski, sürecin belirsizliği, sosyal yalıtım vb. gibi hem hastalık hem de güvenlik önlemleri ile ilgili çeşitli zorlanma faktörleri yaşlıların ruhsal sağlığını da tehdit etmektedir.6
Bu pandemi sürecinin olumsuz etkileri yaşlılarda korku, fobi, anksiyete bozukluğu, saplantı zorlantı bozukluğu gibi ruhsal sorunların ortaya çıkmasına ya da tekrarlamasına neden olabilir. Bu süreçte sosyal destek müdahaleleri, ruhsal tedaviler, tıbbi ve sosyal bakım sağlanması, boş zaman becerileri geliştirme gibi önlemler, ruhsal sağlık sonuçlarını iyileştirmede yardımcı olabilir.7 Bu zorlu sürecin yönetiminde sağlık bakım hizmetleri ve destek çalışmalarının yanında yaşlıların kendi kişisel kaynakları da çok önemlidir.8 Yaşlıların bilinçli farkındalık düzeyleri ve baş etme tutumları, ruh sağlığı sonuçlarını ve iyi oluşlarını etkilemektedir. Yaşlıların bilinçli farkındalık düzeylerinin gelişmesi, baş etme tutumlarını iyileştirmektedir. Bunun sonucunda yaşlılar daha iyi kişisel iyi oluş göstermektedirler.9,10 Bilinçli farkındalık, 'mevcut olaylara ve deneyime açık bir ilgi ve farkındalık' olarak tanımlanmıştır.11 Bilinçli farkındalık pozitif psikoloji ile ilgili bir kavram olup, bireylerin o andaki deneyime, düşünce ve duygusal tepkilere kapılmaksızın ‘şimdiki an’a yüksek düzeyde odaklanmaları ve yargılamaksızın kabul etmeleri ile ilgilidir. Bu bağlantı, bireyin anı yaşamasını sağlar.10 Şimdiki an, insanların olumsuz ve yineleyici düşüncelerini azaltmalarına yardımcı olur ve başa çıkma kaynağı, sadece o andaki sorunlarla başa çıkmak için kullanılır.10,11 Başa çıkma ise, iç ve dış talepleri karşılayabilmek için kullanılan düşünce ve davranışlardır. Stresli ve zorlu durumlarda yaşlıların etkili ve etkili olmayan başa çıkma tutumları söz konusu olabilmektedir. Yaşlılıktaki yönetici işlevlerdeki gibi bazı bilişsel kayıpların stresle baş etmeyi olumsuz etkilediği savunulmaktadır.9,10,12 Yaşlılarda bilinçli farkındalık, başa çıkma tutumları ve kişisel iyi oluş ilişkisi bilinmesine karşın, oldukça zor olan bu pandemi sürecinde, bunun nasıl etkilendiğinin bilinmesi önemlidir.10-12 COVID-19 pandemisinde yaşlıların bilinçli farkındalık, başa çıkma tutumları ve kişisel iyi oluşları ile ilgili sonuçların bilinmesi, onlara sunulacak destek ve yardımın niteliğinin belirlenmesi açısından önemlidir. Bu süreçte yaşlıların ruh sağlığının korunması ve geliştirilmesi için destekleyici ve güçlendirici sağlık bakım hizmetleri sağlanmalıdır. Bu hizmetlerde, yaşlıların kişisel kaynaklarının güçlendirilmesi ve doğru kullanılmasının sağlanması temeldir. Bu nedenle bu araştırmada, COVID-19 pandemi sürecinde yaşlıların bilinçli farkındalık, başa çıkma tutumları ve kişisel iyi oluşlarının ve etkileyen değişkenlerin değerlendirilmesi amaçlanmıştır.

YÖNTEM

Araştırmanın Türü
Bu araştırma, tanımlayıcı kesitsel olarak gerçekleştirilmiştir.

Araştırmanın Evreni ve Örneklemi
Araştırmanın evrenini, Nisan-Haziran 2020 tarihlerinde, benzer sosyokültürel özelliklere sahip Osmaniye Merkez ilçesinde yaşayan 65 yaş üstü bireyler oluşturmaktadır. Osmaniye Merkez ilçesi nüfusu 254.116’dır, Türkiye 65 yaş üstü prevelansı ise %9,1’dir.13 Bu bilgiler doğrultusunda, evrenin temsili için %95 güven aralığı ve %3 hata payı ile minimum 353 kişinin örnekleme alınması uygun bulunmuştur.14 Örneklemde 536 yaşlıya ulaşılmıştır. Çalışmaya katılmaya gönüllü, 65 yaş üstü, okuryazar ve dijital okuryazar olan yaşlılar dahil edilmiş; soru formlarının doldurulmasına engel olacak ciddi ruhsal bozukluğu ya da ağır nörolojik bozukluğu olanlar çalışmaya dahil edilmemiştir.

Veri Toplama Araçları
Araştırmanın verileri Tanıtıcı Bilgi Formu, Bilinçli Farkındalık Ölçeği, Başa Çıkma Tutumları Değerlendirme Ölçeği ve Kişisel İyi Oluş İndeksi-Yetişkin formu ile toplanmıştır.
Tanıtıcı Bilgi Formu
Bireye ilişkin sosyo-demografik özellikleri (yaş, cinsiyet, medeni durum, çocuk sahibi olma durumu, aile tipi, eğitim durumu, aktif çalışma durumu, gelir durumu algısı, sosyal güvence durumu) ve tedavi ile ilişkili özellikleri (kronik hastalık durumu, fiziksel engel durumu, ruhsal bozukluk durumu, sigara ve alkol kullanma durumu) sorgulayan sorulardan oluşmaktadır.
Bilinçli Farkındalık Ölçeği (BİFÖ)
Brown ve Ryan (2003) tarafından geliştirilen, günlük yaşamdaki anlık deneyimlerin farkındalığını ölçen 15 maddelik bir ölçektir.11 Bu ölçek, Türkçe’ye Özyeşil ve ark. (2011) tarafından uyarlanmıştır. BİFÖ’nün faktör yapısını belirlemek amacıyla uygulanan açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri sonuçlarına göre, ölçek, tek boyutlu bir yapı göstermektedir. Ölçeğin Cronbach Alpha iç tutarlılık katsayısı 0,80 ve test-tekrar test korelasyonu ise 0,86 olarak hesaplanmıştır. Bilinçli Farkındalık Ölçeği (BİFÖ), 6’lı Likert Tipi bir ölçektir. Ölçekten alınan yüksek puanlar, bilinçli farkındalığın yüksek olduğunu göstermektedir.15
Başa Çıkma Tutumlarını Değerlendirme Ölçeği (BÇTDÖ)
Carver, Scheier ve Weintraub tarafından (1989) geliştirilen bu ölçek, Zuckerman ve Gagne tarafından (2003) Kendine Yardım, Yaklaşım, Uyum Sağlama, Sakınma-Kaçınma ve Kendine Ceza isimli 5 faktör ve 40 madde olarak yeniden düzenlenmiştir (COPE-R).16,17 Bu ölçek, Dicle ve ark. tarafından Türkçe’ye uyarlanmış ve geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır.18Başa Çıkma Tutumlarını Değerlendirme Ölçeği’nin iç tutarlılığı toplam Cronbach Alpha Katsayısı 0,97 olup, alt boyutlarının Cronbach Alpha Katsayısı sırayla 'Kendine Yardım' 0,96, 'Yaklaşım' 0,98, 'Uyum Sağlama' 0,98, 'Sakınma-Kaçınma' 0,98, 'Kendine Ceza' 0,98 olarak belirlenmiştir. Ölçek 4’lü likert tipi bir ölçektir. Ölçekten alınan yüksek puan, başa çıkma tutum düzeyinin yüksek olması, düşük puan ise başa çıkma tutum düzeyinin düşük olması anlamına gelmektedir.18
Kişisel İyi Oluş İndeksi-Yetişkin(KİOİ-Y) formu
Cummins’in önderliğinde Uluslararası İyi Oluş Grubu tarafından geliştirilmiştir. Öznel iyi oluşu, kavramın yapısına uygun olarak, bireylerin sekiz yaşam alanıyla ilgili memnuniyet düzeyleri üzerinden ölçmeyi hedefleyen tematik ve 11’li likert tipi (0-10) bir ölçme aracıdır. KİOİ-Y formunun ölçümlediği yaşam alanları; yaşam standardı, kişisel sağlık, yaşamda başarı, kişisel ilişkiler, kişisel güvenlik, toplumsal bağ/aidiyet, gelecekten emin olma ve maneviyat/dindir.19 KİOİ-Y formunun ölçmeyi hedeflediği sekiz yaşam alanından her biri tek bir soru üzerinden toplam sekiz soru ile ölçümlenir. Ters kodlu madde bulunmayan 11’li likert tipi (0: Hiç memnun değilim - 5: Karasızım - 10: Tamamen memnunum) ölçekten alınabilecek en düşük puan 0, en yüksek puan 80’dir. KİOİ-Y formunun Türkiye’deki yetişkin örneklem üzerinden psikometrik özellikleri Meral (2014) tarafından incelenmiştir. İç tutarlık katsayısının 0,86 olarak hesaplandığı ölçekte, madde-toplam korelasyonlarının yeterli düzeyde temsil gücüne sahip olduğu ve ölçüt bağıntılı geçerliliğin sağlandığı belirtilmektedir.20Ölçeklerin alt ve üst değerleri, Cronbach Alpha Katsayıları Tablo 2’de gösterilmiştir.

Verilerin Toplanması
Çalışmanın verileri COVID-19 pandemisi nedeniyle yüz yüze görüşme tekniği ile değil, Google forms ile online toplanmıştır.

Verilerin Değerlendirilmesi
Verilerin analizi SPSS 21 paket programında yapılmıştır. Kolmogrov-Smirnov testi sonucunda, verilerin normal dağılıma uygun olduğu görülmüştür. Ölçek puanlarının tanımlayıcı değişkenlerle ilişkileri tek değişkenli analizler ile değerlendirilirken, iki grup için Student’s t test, ikiden fazla grup için Tek Yönlü Varyans Analizi, post hoc testlerden Tukey kullanılmış, iki sürekli değişken için ise Pearson korelasyon katsayısı hesaplanmıştır. İstatistiksel olarak anlamlı bulunan değişkenler, Çoklu Lineer Regresyon Analizine dahil edilmiştir. Regresyonda anlamlı model elde edilebilmesi için geriye doğru eleme yöntemi kullanılmıştır. İstatistik anlamlılık seviyesi p<0,05 olarak alınmıştır.

Etik Açıklamalar
Uygulamaya başlamadan önce çalışmanın yürütülebilmesi için Sağlık Bakanlığı COVID-19 T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü bünyesindeki COVID-19 Bilimsel Araştırma Değerlendirme Komisyonu onayı ve Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu onayı alınmıştır. Ayrıca araştırmaya katılan bireylere araştırmanın amacı ve gizlilik, mahremiyet gibi unsurların korunması ve çalışmadan istedikleri zaman ayrılabilecekleri ile ilgili bilgi verildikten sonra Bilgilendirilmiş Onam Formu aracılığıyla onamları alınmıştır.

BULGULAR
Tablo 1’de yaşlıların yaş, cinsiyet, medeni durum, çocuk sahibi olma durumu, aile tipi, eğitim durumu, aktif çalışma durumu, gelir durumu algısı, sosyal güvence durumu ve kronik hastalık durumu, fiziksel engel durumu, ruhsal bozukluk durumu, sigara ve alkol kullanma durumu ile ilgili özellikleri görülmektedir. Yaşlıların yaş ortalaması 70,01±6,20 yıl, %55,4’ü kadın, %83’ü evli ve %56,5’i çekirdek ailede yaşamaktadır (Tablo 1). Yaşlıların %11,6’sı aktif çalışmakta ve %60,8’i gelirinin giderinden fazla olduğunu algılamaktadır. Yaşlı bireylerin %33,6’sının kronik hastalığı, %9,5’inin ruhsal bozukluğu ve %22,6’sının fiziksel engel durumu vardır (Tablo 1).
Tablo 2’ye göre, BFÖ toplam puan ortalamaları 57,25±15,34, KİOİ-Y toplam puan ortalamaları 52,7±13 ve BÇTDÖ toplam puan ortalaması 80,85±12,52’dir. Tüm ölçek toplam ve alt boyutlarının oldukça yüksek güvenilirlikte olduğu görülmektedir (Tablo 2).

Tablo 1. Yaşlıların sosyo-demografik ve sağlıkla ilgili özelliklerinin dağılımı
Tablo 2. Yaşlıların BFÖ, KİOİ-Y ve BÇTDÖ toplam ve al boyut puan ortalamalarının dağılımı

Tablo 3’te yaş, cinsiyet, medeni durum, çocuk sahibi olma durumu, aile tipi, eğitim durumu, aktif çalışma durumu, gelir durumu algısı, sosyal güvence durumu ve kronik hastalık durumu, fiziksel engel durumu, ruhsal bozukluk durumu, sigara ve alkol kullanma durumunun BFÖ, KİOİ-Y, BÇTDÖpuan ortalamaları üzerine etkisi incelenmiştir. Yaşlıların BFÖ toplam puan ortalamaları ile çocuk sahibi olma durumu, KİOİ-Y toplam puan ortalamaları, BÇTDÖ Yaklaşım alt boyutu puan ortalamaları arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişki (p<0,001) tespit edilmesine karşın BÇTDÖ Kendine Ceza ve Sakınma Kaçınma alt boyutu puan ortalamaları arasında negatif yönlü anlamlı bir ilişkinin olduğu ortaya çıkmıştır (p<0,05) (Tablo 3).

Tablo 3. Risk faktörlerinin BFÖ, KİOİ-Y, BÇTDÖ sonuçları üzerine etkisi

Yaşlıların BÇTDÖ toplam puan ortalamaları ile cinsiyeti, BFÖ ve KİOİ-Y toplam puan ortalamaları arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişkinin olduğu, buna karşın yaşı ile negatif yönlü anlamlı bir ilişkinin bulunduğu tespit edilmiştir (p<0,05) (Tablo 3).Yaşlıların KİOİ-Y toplam puan ortalamaları çocuk sahibi ve sosyal güvencesi olanlarda anlamlı düzeyde arttığı, kronik hastalığı olan ve geliri giderinden az olanlarda ise anlamlı düzeyde azaldığı gözlemlenmiştir(p<0,05) (Tablo 3).
Yaşlıların KİOİ-Y toplam puan ortalamaları ile BÇTDÖ Uyum Sağlama alt boyutu puan ortalamaları arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişkibulgulanırken (p<0,001), BÇTDÖ Kendine Ceza alt boyutu puan ortalamaları arasında negatif yönlü anlamlı bir ilişkinin olduğu tespit edilmiştir (p<0,05) (Tablo 3).

TARTIŞMA
Bu araştırmada COVID-19 pandemi sürecinde risk grubunda yer alan yaşlıların bilinçli farkındalık, stresle başa çıkma tutumları ve kişisel iyi oluşları ve etkileyen faktörler incelenmiştir.
Araştırmada COVID-19 pandemi sürecinde yaşlıların bilinçli farkındalık, başa çıkma tutumları ve kişisel iyi oluş düzeyleri arasında pozitif yönde anlamlı ilişki bulunmuştur. Yaşlıların bilinçli farkındalık düzeylerindeki artış, stresle başa çıkmada etkili tutumları ve kişisel iyi oluş düzeylerini arttırmaktadır. Prakaş ve ark. yaşlıların bilinçli farkındalık ve stresle baş etme düzeyleri ile ilgili derleme çalışmalarında, yaşlılardaki bilinçli farkındalık düzeyinin stresi azaltma kapasitesi ile ilişkili bir faktör olduğu belirtilmektedir.21 Creswell’in bilinçli farkındalık girişimleri ile ilgili derleme çalışmasının sonuçları da bunu desteklemekte ve yaşlıların bilinçli farkındalık düzeyleri geliştikçe stresle daha iyi baş edebildikleri ifade edilmektedir.22 Ebert ve Sedlmeier, bilinçli farkındalık girişimlerinin etkilediği psikolojik değişkenleri inceledikleri meta-analiz çalışmalarında, yüksek bilinçli farkındalık düzeyinin yüksek psikolojik iyi oluşla ilişkili olduğu savunulmaktadırlar.23 Fountain-Zaragoza ve Prakash çalışmalarında, yaşlılarda bilinçli farkındalık girişiminin hem psikolojik hem de fiziksel iyi oluş üzerinde etkili olduğu ifade edilmektedirler. Ayrıca benzer çalışmalar da bunu destekler niteliktedir.24,25 Bu çalışmanın sonuçları literatürü desteklemektedir. Bu zorlu COVID-19 pandemisi sürecinde bilinçli farkındalığı yüksek olan yaşlıların, stresle daha etkili başa çıkabildiği ve daha iyi kişisel iyi oluş düzeyinde oldukları söylenebilir.
Bu araştırma, çocuk sahibi ve sosyal güvencesi olan yaşlıların daha yüksek kişisel iyi oluş düzeyinde olduğunu, kronik hastalığı olan ve geliri giderinden az olan yaşlıların ise daha düşük kişisel iyi oluş düzeyinde olduğunu göstermektedir. Carmel ve ark., yaşlılarda sağlık, baş etme ve kişisel iyi oluşu değerlendirdikleri çalışmalarında, sosyal destek vb. gibi kişisel kaynakların kişisel iyi oluşu olumlu etkilediği savunulmaktadırlar.26 Galiana ve ark. (2020), yaşlılarda iyi oluşu korumada baş etme yöntemlerinin rolünün değerlendirildiği çalışmalarında, sağlığın kişisel iyi oluşu olumlu olarak yordadığı gösterilmektedir.27 Yaşlılarda olumlu kişisel kaynakların kişisel iyi oluşu arttırdığı söylenebilir.
Bu araştırmada yaşlılarda yaşın ilerlemesiyle başa çıkmada etkili tutumların olumsuz etkilendiği görülmektedir (Tablo 3). Nieto ve ark. genç ve yaşlı yetişkinlerde baş etme farklılıklarını inceledikleri çalışmalarında, yaşlılıktaki yönetici işlevlerdeki gibi bazı bilişsel kayıpların stresle baş etmeyi olumsuz etkilediği savunulmaktadırlar.28 Başka bir çalışmada, daha yaşlı yetişkinlerin problem odaklı başa çıkmayı daha genç yetişkinlere göre daha az tercih ettikleri bildirilmektedir.29 Bizim çalışmamızın, yaşın ilerlemesiyle BÇTDÖ toplam puan, Yaklaşım ve Uyum Sağlama alt boyut puan ortalamalarının azalmasına ilişkin sonucu literatürle benzerlik göstermektedir. Yaşın ilerlemesiyle etkili başa çıkmanın olumsuz yönde etkilendiği söylenebilir. Çalışmamızda kadınlarda başa çıkma tutum düzeyinin daha iyi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Matud ve Garcia, stresle etkili başa çıkma düzeyinden çok stresle başa çıkma yöntemleri açısından yaşlı kadın ve erkeklerin farklı olduğu savunulmaktadırlar.30 Ilias ve ark. ise yaşlıların stresle başa çıkma düzeylerinin cinsiyete göre değişmediğini ifade etmektedir.31 Literatürde yaşlılarda cinsiyete göre stresle başa çıkma düzeylerini gösteren farklı sonuçların olduğu söylenebilir.

Araştırmanın Sınırlılığı ve Genellenebilirlik
Bu araştırma, bu örneklem ile sınırlı olduğundan araştırma sonuçları bu gruba genellenebilir. Ayrıca bu çalışma kesitsel bir araştırma olduğundan neden-sonuç çıkarımında yetersiz kalmıştır.

SONUÇ
Bu çalışmada yaşlıların bilinçli farkındalık, stresle başa çıkma tutumları ve kişisel iyi oluş düzeyleri arasında pozitif yönde anlamlı ilişki bulunmuştur. COVID-19 pandemisinde yaşlıların bilinçli farkındalık düzeylerindeki artış, stresle başa çıkmada etkili tutumları ve kişisel iyi oluş düzeylerini arttırmaktadır. Yaşlılarda kişisel kaynaklar stresle başa çıkma düzeylerini etkilemektedir. Daha geniş örneklem gruplarında ileri çalışmaların yapılması ve yaşlılarda bilinçli farkındalığı arttırmaya yönelik girişimlerin planlanması önerilebilir.



KAYNAKLAR
1. WHO. 2020. Coronavirus disease (COVID-19) outbreak. https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/situation-reports.05.10.2020.
2. Jordan RE, Adab P, Cheng KK. Covid-19: Risk factors for severe disease and death. BMJ 2020: 368. doi: 10.1136/bmj.m1198.
3. Landi F, Barillaro C, Bellieni A, Brandi V, Carfì A, D’Angelo M, et al. The new challenge of gerıatrıcs: savıng fraıl older people from the SARS-COV-2 pandemıc infection. J Nutr Health Aging 2020; 24(5): 466-470. doi: 10.1007/s12603-020-1356-x.
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 2020. Morbidity and Mortality Weekly Report. Severe Outcomes Among Patients with Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) — United States, February 12–March 16, 2020. Atlanta, GA: US Department of Health and Human Services, CDC; 2020. https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/php/reporting-pui.html.
5. Wu Z, McGoogan JM. Characteristics of and important lessons from the coronavirus disease 2019 (COVID-19) outbreak in China: Summary of a report of 72314 cases from the chinese. Center for Disease Control and Prevention. JAMA 2020; 323(13): 1239-1242.
6. Mills JP, Kaye KS, Mody L. COVID-19 in older adults: clinical, psychosocial, and public health considerations. JCI Insight 2020; 5(10): e139292. https://doi.org/10.1172/jci.insight.139292.
7. Girdhar R, Srivastava V, Sethi S. Managing mental health issues among elderly during COVID-19 pandemic. Journal of Geriatric Care and Research 2020; 7(1): 29-32.
8. Thompson-Heisterman AA. The older adult with a mental health issue. In: Mohr WK. Editor, Psychiatric and Mental Health Nursing. 6. ed. Philedelphia: Lippincoatt Williams&Wilkins; 2004. p. 813-27.
9. Allen AB, Leary MR. Self-compassion at eresponses to aging. The Gerontologist 2014; 54: 190–200. doi:10.1093/geront/gns204.
10. Brown KW, Ryan RM, Creswell DJ. Mindfulness: Theoretical foundations and evidence for its salutary effects. PsychologicalInquiry 2007; 18(4): 211-237. doi: 10.1080/10478400701598298.
11. Brown KW, Ryan, RM. Thebenefits of beingpresent: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology 2003; 84: 822–848.
12. Lazarus RS, Folkman S. Stres, Appraisal, andCoping. 8. ed. New York: Springer; 1984. p.117-32.
13. Türkiye İstatistik Kurumu, 2019, İstatistiklerle Yaşlılar, Türkiye İstatistik Kurumu, İstatistiklerle Yaşlılar, www.tuik.gov.tr
14. Schaeffer RL, Mendenhall W, Ott L. Elementary Survey Sampling, 4. ed. California: Belmont: DuxburyPress; 1990.
15. Özyeşil Z, Arslan C, Kesici Ş, Engin Deniz M. Bilinçli Farkındalık Ölçeği’ ni Türkçeye uyarlama çalışması. Eğitim ve Bilim 2011; 36: 160.
16. Carver Ö, Charles S, Scheier MF, Kumari WJ. Assessing coping strategies: A theoretically based approach. Journal of Personality and Social Psychology 1989; 56(2): 267-283.
17. Zuckerman M, Gagne M. The Cope Revised: Proposing a 5 Factor Model of Coping Strategies. Journal of Research in Personality 2003; 37: 169-204.
18. Dicle AN, Ersanlı K. Başa Çıkma Tutumlarını Değerlendirme Ölçeğinin Türkçeye uyarlama geçerlik ve güvenirlik çalışması. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 2015; 3(16): 111-126.
19. Lau ALD, Cummins RA, McPherson W. An investigation into the cross-cultural equivalence of the Personal Wellbeing Index. Social Indicators Research 2005; 72: 403–430.
20. Meral BF. Psychometric properties of Turkish form of the Personal Well-Being Index-Adult. The Journal of Happiness&Well-Being 2014; 2(2): 119-131.
21. Prakash RS, Hussain MA, Schirda B. The role of emotion regulation and cognitive control in the association between mindfulness disposition and stress. Psychology and Aging 2015; 30(1), 160-171. doi:10.1037/a0038544.
22. Creswell JD. Mindfulness interventions. Annual Review of Psychology 2017; 68: 491-516 https://doi.org/10.1146/annurev-psych-042716-051139.
23. Eberth J, Sedlmeier P. The effects of mindfulness meditation: A meta-analysis. Mindfulness 2012; 3: 174–189. doi: 10.1007/s12671-012-0101-x.
24. Fountain-Zaragoza S, Prakash RS. Mindfulness training for healthy aging: Impact on attention, well-being, and inflammation. Front. Aging Neurosci. 2017; 9: 11. doi: 10.3389/fnagi.2017.00011.
25. Aliche JC, Onyishi IE. (2020) Mindfulness and wellbeing in older adults’ survivors of herdsmen attack. The mediating effect of positive reappraisal. Aging&Mental Health 2020; 24(7): 1132-1140, doı: 10.1080/13607863.2019.1602592.
26. Carmel S, Victoria VH, O'Rourke N, Tovel H. Health, coping and subjective well-being: results of a longitudinal study of elderly Israelis. Aging&Mental Health 2017; 21:6, 616-623. doı: 10.1080/13607863.2016.1141285.
27. Galiana L, Tomás JM, Fernández I, Oliver A. Predicting well-being among the elderly: The role of coping strategies. Front. Psychol. 2020; 11: 616. doi: 10.3389/fpsyg.2020.00616.
28. Nieto M, Romero D, Ros1 L, Zabala C, Martınez M, Ricarte JJ, et al. Differences in coping strategies between young and older adults: The role of executive functions. The International Journal of Agingand Human Development 2020; 90(1): 28–49. doi: 10.1177/0091415018822040.
29. Chen Y, Peng Y, Xu H, O’Brien WH. Age differences in stress and coping: problem-focused strategies mediate the relationship between age and positive affect. The International Journal of Aging and Human Development 2018; 86(4): 347–363.
30. Matud MP, Garcia MC. Psychological distress and social functioning in elderly panish people: A gender analysis. Int. J. Environ. Res. Public Health 2019; 16(3),341. https://doi.org/10.3390/ijerph16030341.
31. Iliyas I, Dar SA, Dilawar T, Rahman T. A descriptive study on correlates of stress and coping in relation to demographic variables in retirees of Kashmirvalley. Int J ResMedSci 2018;6:1402-1406.






































TJFMPC
Turkish Journal of Family Medicine
& Primary Care

e-ISSN: 1307-2048
© 2016 www.tjfmpc.gen.tr

Browser?
18.206.238.77