FULL TEXT (html)
Issue: 2019, June, Volume 13, No 2
issue id: 2019_6_13_2
article id: 2019_6_13_2_16

Review



Meta-Analysis Steps and Reporting

Meta-Analysis Steps and Reporting

 

Meta-Analiz Basamakları ve Raporlanması

 

Zeynep Aşık*1, Mehmet Özen1

 

ABSTRACT

 

Evidence based medicine is a medical decision making approach using the best available medical evidence. For this, the research question should be clearly defined, the evidence should be investigated, the evidences should be assessed, the medical decisions must be made and implemented and the results of the implementation should be observed. Meta-analysis and systematic review are at the top of the evidence based-pyramid at evidence based medicine. Meta-analysis is an original article that it is the synthesis of a large number of researches to reach a large number of data, provides more reliable information about the subject being searched. When the meta-analysis is prepared; the research question is determined, the literature is searched and appropriate studies are selected, the selected researches are coded, the effect size is calculated, the data are analyzed again according to the effect sizes and meta-analysis is written respectively. The PRISMA Protocol is often used in conducting meta-analysis. This review summarizes steps for evidence based medicine, steps for conducting meta-analysis, the PRISMA Checklist and the PRISMA Flow Diagram which are translated into Turkish. This review is belived to be a valuable contribution to Turkish scientist, especially in planning to conduct a meta-analysis.

 

Key words: Evidence based medicine, meta-analysis, effect size, forest plot

 

 

ÖZET

 

Kanıta dayalı tıp, elde bulunan en iyi tıbbi kanıtları kullanarak tıbbi karar verme yaklaşımıdır. Bu amaçla araştırma sorusu net olarak belirlenmeli, kanıtlar araştırılmalı, belirlenen kanıtlar değerlendirilmeli, tıbbi karar verilmeli ve uygulanmalı, uygulamanın sonuçları gözlenmelidir. Kanıta dayalı tıpta, kanıt piramidinin en üst basamağında meta-analiz ve sistematik derlemeler yer almaktadır. Meta-analiz, çok sayıda araştırmayı sentezleyerek geniş veri sayısına ulaşmayı ve araştırılan konu hakkında daha objektif bilgiler edinilmesini sağlayan bir orijinal araştırma türüdür. Meta-analiz hazırlanırken, sırasıyla araştırma sorusu belirlenir; literatür taraması yapılarak uygun araştırmalar seçilir, seçilen araştırmalar kodlanır; etki büyüklüğü hesaplanır, etki büyüklüklerine göre veriler tekrar analiz edilir ve meta-analiz yazılır. Meta-analiz yazım aşamasında sıklıkla PRISMA Protokolü’nden yararlanılmaktadır. Bu derlemede, kanıta dayalı tıp basamakları, meta-analiz yazım basamakları özetlenmiş; PRISMA Kontrol Listesi ve PRISMA Akış Şemasının Türkçe çevirilerine yer verilmiştir. Bu araştırmanın özellikle meta-analiz yapma hazırlığında olan araştırmacılara katkısı olabileceği düşünülmektedir.

 

Anahtar kelimeler: Kanıta dayalı tıp, meta-analiz, etki büyüklüğü, forest plot

 

Received / Geliş tarihi: 21.09.2018, Accepted / Kabul tarihi: 19.12.2018

 

1 SBÜ Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği Kliniği

*Address for Correspondence / Yazışma Adresi: Zeynep Aşık, SBÜ Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği Kliniği, Antalya-TÜRKİYE, E-mail: zynpask@gmail.com

 

Aşık Z, Özen M. Meta-Analiz Basamakları ve Raporlanması. TJFMPC, 2019;13(2): 232-240.

 

DOI: 10.21763/tjfmpc.569924

 

 

GİRİŞ

Aile hekimlerinin takip ettiği hastaların ayrışmamış hasta olması, hastalarının şikayetlerinin çeşitliliği farklı tıbbi alanlarda bilgi sahibi olmayı ve güncel literatürü takip etmeyi gerektirir. Ancak günümüzde tıbbi araştırmaların hergün çoğaldığı, bilgilerin hızla eskidiği düşünüldüğünde hekimlerin yayınlanmış her araştırmayı okuması olanaksız hale gelmiştir. Bu sebeple sistematik derleme ve meta-analizlerin takibi aile hekimlerine nitelikli bilgiye daha kısa sürede ulaşabilme kolaylığı sağlamaktadır.

 

Takibi tıbbi kanıtlara ulaşmayı kolaylaştıran sistematik derleme ve meta-analizlerin hazırlanması uzun bir süreç gerektirir; yazılabilmeleri için uyulması gereken bir kurallar zinciri bulunmaktadır. Bu derlemede amaç, kanıta dayalı tıbbın en üst basamağında yer alan sistematik derleme ve  meta-analiz hazırlanması ile rapor haline getirilmesi konularında bilgi sunmaktır.

 

 

KANITA DAYALI TIP NEDİR?

 

Kanıta dayalı tıp, elde bulunan tıbbi kanıtları kullanarak hastanın ve hastalığının özelliklerine göre tıbbi karar verme yaklaşımıdır.¹ Kanıta dayalı tıptan yararlanarak, tıbbi karar vermek için soru tanımlanmalı; soruyu yanıtlayabilecek tıbbi kanıtlar araştırılmalı; elde edilen kanıtlar eleştirel gözle değerlendirilmeli; uygun görülen tıbbi kanıtlar hastanın ve hastalığının özellikleri ve hekimin klinik deneyimleri ile bütünleştirilmeli; son olarak süreç değerlendirilmelidir. Tıbbi kanıtlar, karar verdiren değil tıbbi karara katkıda bulunan unsurlardır.2-4

Kanıta dayalı tıbbın temel basamakları aşağıda açıklanmıştır:

 

  1. Kanıta Dayalı Tıp Sorusunun Oluşturulması

 

Kanıta dayalı tıptan yararlanarak tıbbi karar verebilmek için öncelikle araştırma sorusu oluşturulmalıdır. Araştırma sorusu araştırılan konu üzerine odaklanmalı ve net olmalıdır. Sackett ve arkadaşları, araştırma sorusunu baş harfleri PICO şeklinde kısaltılan, dört özellik ile tanımlamaktadırlar:3, 5

 

 

  1. Kanıtların Araştırılması

 

Klinik soruyu oluşturan anahtar kelimelerden yararlanılarak veri tabanları taranmalıdır. Elektronik veri tabanlarından sık kullanılanları; PubMed/Medline, Cochrane Database, UptoDate, Embase, Google Scholar’dır.6

 

  1. Kanıtların Değerlendirilmesi

 

Tıbbi kanıtlar değerlendirilirken, öncelikle incelenmesi gereken nokta ulaşılan tıbbi kanıtların araştırma için uygun yöntemle elde edildiğinden emin olunmasıdır. Tanımlayıcı sorularda gözlemsel çalışmalardan, etyoloji ve prognoz ile ilgili sorularda kohort çalışmalarından, tanı ve tedavi sorularında randomize kontrollü çalışmalardan yararlanılabilir3. Meta-analizler ise kısaca analizlerin analizi şeklinde tanımlanabileceğinden tüm araştırma soruları için uygun olabilir.7

 

Araştırmaların tıbbi kanıt düzeyleri, araştırma yöntemi dışında örneklem büyüklüğü, istatistiksel güç, güven aralığı, katılımcıların araştırmaya dahil edilme ve hariç tutulma kriterlerinden de etkilenir. Tüm bu kriterler göz önünde bulundurularak tıbbi kanıt piramidi oluşturulmuştur (Şekil 1).3, 4, 8

 

 

  

ŞEKİL 1

 

 

 

Meta-analiz ve sistematik derlemeler, kanıt piramidinin en üst basamağında yer alan araştırma yöntemleridir. Meta-analiz istatistiksel teknikleri kullanarak, pek çok çalışmanın sonuçlarını birleştirme ve özetleme yöntemidir. Çeşitli çalışmaların birleştirilmesiyle elde edilen sonuçlar, bireysel çalışmalarla elde edilen sonuçlardan daha kesin tahminlerde bulunabilir.9

 

Kanıtların değerlendirilmesinde, kanıtın kalite derecesinin incelenmesi de bir diğer önemli noktadır. Kanıtların derecelendirilmesi için geliştirilmiş pek çok sınıflama vardır.8, 10, 11 Tıbbi kanıtlar, kanıt düzeyleri ve öneri dereceleri ile değerlendirilirler. 

 

Oxford’un ve SIGN’in kanıta dayalı tıp sınıflamalarına göre kanıt düzeyi 1 ise (Oxford Sınıflaması 1a, 1b, 1c; SIGN Sınıflaması 1++, 1+, 1-), tıbbi kanıtı destekleyen meta-analizler, iyi dizayn edilmiş sistematik derlemeler mevcuttur. Bias riski düşüktür.

 

Kanıt düzeyi 2 ise (Oxford 2a, 2b, 2c; SIGN 2++, 2+, 2-), tıbbi kanıtı destekleyen iyi dizayn edilmiş sistematik derlemeler, kohort çalışmaları ve / veya vaka kontrol çalışmaları mevcuttur.

 

Kanıt düzeyi 3 ise (Oxford 3a, 3b; SIGN 3), tıbbi kanıtı destekleyen iyi dizayn edilmiş bir analitik çalışma yoktur, daha çok iyi dizayn edilmiş vaka kontrol çalışmaları, vaka serileri, vaka raporları bulunur.

 

Kanıt düzeyi 4 ise (Oxford 4; SIGN 4), uzman görüşleri, komite raporları ile iyi dizayn edilmemiş kohort, vaka kontrol çalışmaları, vaka serileri, vaka raporları bulunur.

 

Kanıt düzeyi 5 ise (Oxford 5; SIGN bu düzeyi tanımlamamıştır), açık eleştirel değerlendirme olmaksızın sunulan uzman görüşleri vardır.4, 10

 

Kanıt düzeyleri, Amerika Koruyucu Sağlık Hizmetleri Birimi’nce (USPSTF) öneri derecelerine ayrılmıştır. Buna göre öneri dereceleri:

 

  1. Tıbbi Karara Varılması ve Uygulanması

 

Uygun tıbbi kanıtlar, hekimin deneyimleri, hastanın özellikleri ve tercihleri birlikte değerlendirilerek klinik karara varılır ve verilen karar uygulanır. 1, 3   

 

  1. Sürecin Değerlendirilmesi

 

En az kanıta dayalı tıp uygulamaları kadar, sonuçların değerlendirilmesi ve kaydedilmesi de kanıta dayalı tıbbın sürekliliği açısından önemlidir.

 

 

META-ANALİZ NEDİR?

 

Aynı konuda, farklı merkezlerde, farklı zamanlarda yapılan çalışmaların sonuçlarını özel teknikler kullanarak birleştiren istatistiksel yönteme meta-analiz denir.  Meta-analiz yöntemi ilk olarak 1904 yılında Karl Pearson tarafından, sağlık alanında kullanılmıştır. Pearson, tifo aşısı ve ölüm oranı arasındaki korelasyonu inceleyen beş çalışmanın verilerini birleştirerek yorumlamıştır. Sonraki yıllarda 1931 yılında Tippet, 1932 yılında Fisher, 1933 yılında Pearson farklı araştırmaların sonuçlarını birleştirerek tekrar analiz etmiş ve yorumlamıştır, ancak meta-analiz terimi bu çalışmaların hiçbirinde kullanılmamıştır.12-14

 

Meta-analiz terimi, ilk kez bir eğitim bilimleri uzmanı olan Glass tarafından 1976’da kullanılmıştır. Gene V Glass’a göre analiz üç basamaklı bir işlemdir. Birincil analiz, araştırmadaki verilerin ilk analizi ve yorumudur. İkincil analiz, verilerin daha farklı istatistiksel teknikler kullanılarak; eski verilerle yeni sorulara cevap verilen analizdir. Üçüncül analiz ise, meta-analiz olarak adlandırılan, farklı çalışmaların analizlerinin birleştirilmesi ve tüm verilerin bütünleştirilerek tekrar analiz edilmesidir.7 Her meta-analiz bir sistematik derlemedir, ancak her sistematik derlemeye meta-analiz denemez. Yapılan araştırmanın meta-analiz olabilmesi, meta-analizin tüm basamaklarının yerine getirilmesiyle mümkün olur.12-14

 

 

META-ANALİZ BASAMAKLARI

 

Kanıt piramidinin en üst basamağında yer alan meta-analizin hazırlanma ve raporlanma aşamalarında takip edilmesi gereken adımlar:

  1. Araştırma Sorusunun Belirlenmesi ve Tanımlanması

 

Araştırma sorusunun ve araştırılacak anahtar kelimelerin seçimi, meta-analizin tüm diğer adımlarını ve sonuçlarını etkileyebileceği için çok önemlidir. Araştırma sorusu daraltılmazsa çok fazla araştırma ve veriye ulaşılacak, seçim yapmak zorlaşacaktır. Araştırma sorusu çok daraltılırsa da yeterince veriye ulaşamama riski söz konusu olacaktır.12-14

 

  1. Literatür Taranması ve Meta-Analiz İçin Uygun Araştırmaların Seçilmesi

 

Kapsamlı bir literatür taranması ve yanlılığın engellenmesi mümkün olduğunca çok veri tabanına ve araştırmaya ulaşılması, yazım dili farkı gözetilmemesi, olumlu-olumsuz sonuçlar içeren tüm araştırmaların meta-analize dahil edilmesiyle sağlanabilir. 9, 12

 

  1. Bir Kodlama Dosyası Oluşturulması, Seçilen Araştırmaların Kodlanması ve Etki Büyüklüğünün Hesaplanması

 

Uygun araştırmalar belirlendikten sonra bir kodlama dosyası oluşturulur. Yeni oluşturulan kodlama dosyasında seçilen araştırmaların yazarları, adı, tarihi, katılımcı sayısı ve etki büyüklükleri (effect size) bulunmalıdır.15, 16

 

Meta-analiz kodlamasında kullanılacak olan etki büyüklüğü (d değeri), araştırmacılarca belirlenecek olan istatistiksel sonuçlardan hesaplanan standart, ortak bir değerdir. En yaygın kullanılan etki büyüklüğü Cohen’in d değeridir ve ortalamalar arasındaki farkın standartlaştırılmasıyla elde edilir. Ortalama dışında korelasyon sonuçları, p değerleri, farklı önemlilik testlerinin sonuçlarından yararlanılarak da etki büyüklükleri hesaplanabilir. Bu hesaplamalar mevcut formüller kullanılarak veya elektronik ortamda bulunan etki büyüklüğü hesaplama motorlarından yararlanılarak yapılabilir.7, 15-18

 

  1. Tekrar İstatistiksel Analizlerin Yapılması

 

Meta-analize dahil edilen araştırmaların hesaplanmış olan etki büyüklükleri ve güven aralıklarıyla beraber araştırmaların tanımlayıcı özelliklerini belirten merkezi eğilim ölçütleri ve yayılma ölçütleri kaydedilmelidir. Bunun yanında meta-analize dahil edilen çalışmaların birbirine benzerlik veya farklılıkları heterojenite testiyle ortaya konmalıdır.15, 18 Hesaplanmış olan etki büyüklükleri ile veriler tekrar analiz edilmeli ve sonuçlar yazılmalıdır.7, 19

 

Görsellik sağlayabilmek için forest plot grafiğinden de yararlanılabilir. Forest plot, hem seçilen araştırmaların örneklem büyüklüğünün meta-analizin örneklem büyüklüğüne oranını, hem araştırmaların istatistiksel olarak anlamlılığını, hem araştırmaların etki büyüklüklerini ve güven aralıklarını tek tek gösterirken hem de meta-analizin genel etki büyüklüğünü, güven aralığını, istatistiksel anlamlılığını gösteren bir grafiktir. Ayrıca forest plotta güven aralıklarına bakılarak seçilen araştırmaların heterojenitesi de anlaşılabilir.20, 21

 

  1. Meta-Analizin Sonuçlandırılması ve Rapor Haline Getirilmesi

 

Meta-analizlerin raporlanmasını standardize etmek için bazı protokoller geliştirilmiştir. Bunlardan günümüzde en yaygın kullanılanı Preffered Reporting Items For Systematic Review and Meta-Analysis Protocols ‘dür (PRISMA-P).9 Ayrıca epidemiyoloji alanında yapılan gözlemsel çalışmaların meta analizlerinin raporlanmasında kullanılan MOOSE ilkeleri önemlidir. PRISMA, daha çok klinik araştırmaların meta analizinde kullanılmaktadır.22

 

PRISMA’nın kontrol listesi ve akış şeması Moher, Liberati, Tetzlaff ve arkadaşları tarafından ilk olarak QUOROM Statement ismiyle 1996’da geliştirilmiş, sonra isim PRISMA olarak değiştirilmiştir, 27 maddeden oluşmaktadır. PRISMA, Fransızca, Almanca, İtalyanca, Japonca, Korece, Portekizce, Rusça dillerine çevrilmiş, sistematik derleme ve meta-analizlerde sıklıkla kullanılan bir raporlama kılavuzudur. Pek çok sistematik derleme ve meta analizin raporlanmasında kullanılmıştır. 23, 24, 25 Son olarak kontrol listesi ve akış şeması PRISMA Tercüme Protokolü çerçevesinde Aşık ve Özen tarafından Türkçe’ye tercüme edilmiş, çeviri Nisan 2018’de PRISMA’nın resmi internet sitesinde yayınlanmıştır.26 (Tablo 1, Şekil 2)

 

 

 

TABLO 1

 

ŞEKİL 2

 

 

 

PRISMA KONTROL LİSTESİ VE AKIŞ ŞEMASI 5, 27, 28

 

  1. Başlık: Başlıkta, yapılan araştırmanın sistematik derleme veya meta-analiz olduğunun belirtilmesi okuyuculara tarama kolaylığı sağlar. Moher ve arkadaşlarının yaptığı araştırmaya göre, yazarların %50’si araştırmasının meta-analiz veya sistematik derleme olduğunu başlıkta belirtmemektedir.

 

  1. Yapılandırılmış özet: Özet, okuyucuya araştırmanın tamamını okuyup okumama konusunda karar verdiren, araştırmanın anahtar kısmıdır. Ayrıca yapılandırılmış özet, okuyucuya bilgiye ulaşma imkânı sağladığından tercih edilmektedir. Bu sebeple arka plan, amaçlar, veri kaynakları, dahil etme kriterleri, katılımcıların özellikleri, yapılan girişimler, veri değerlendirme ve sentez yöntemleri, sonuçlar, kısıtlılıklar, tartışma, anahtar bulgular ve derleme kayıt numarasını içeren uygun şekilde yapılandırılmış bir özet yazılmalıdır.

 

  1. Gerekçe: Okuyucular, bu araştırmanın araştırılan konuya neler kazandırabileceğini, sistematik derleme veya meta-analizin yapılma amacını anlamalıdır. Gerekçeden bahsederken, ilk olarak araştırma sorusu tanımlanmalı, sonra konu hakkındaki bilgilere ve eldeki bilgilerin sınırlılıklarına yer verilmeli, üçüncü olarak da yapılan araştırmanın araştırılan konuya neler ekleyebileceği açıklanmalıdır.

 

  1. Amaçlar: Sistematik derleme ve meta-analizlerde araştırma sorusu, araştırmanın en kritik parçalarındandır. Araştırma sorusu ile araştırmaya dahil edilen katılımcılar, yapılacak girişimler ve/veya karşılaştırmalar, araştırmanın olası sonuçları, çalışmanın tasarımı açıklanmalıdır.

 

  1. Protokol ve kayıt: Yapılacak araştırmanın bir protokolü olmalı ve protokolün kuralları bu bölümde açıklanmalıdır. Protokol, analiz metotlarını ve dahil etme kriterlerini içermelidir. Kullanılan protokolün varsa internet adresi, kayıt bilgileri yazılmalıdır.

 

  1. Araştırmaya dahil etme kriterleri: Sistematik derleme ve meta-analize dahil edilecek araştırmaların özellikleri tanımlanmalıdır. Bu tanımlama, seçilen araştırmalardaki katılımcıların özelliklerini, raporun yazıldığı yılı, yazım dilini, yayınlanma durumu gibi araştırmanın özelliklerini içermelidir.

 

  1. Bilgi kaynakları: Araştırmadaki bilgi kaynaklarının kapsadıkları yıllar, veri tabanları, tarama yapılan son tarih, yazarlarıyla bağlantı kurularak yapılan ek çalışma varsa, seçilen araştırmaların referansları tarandıysa belirtilmelidir. Buna ek olarak yazarlar taramayı kendilerinin mi yoksa tarama motorunun mu yaptığını ve tarama özellikleri uygun olduğu halde sponsorluk gibi nedenlere analize dahil edilmeyen araştırmaları açıklamalıdırlar.

 

  1. Tarama: Tüm tarama yöntemleri, taranan veri tabanları, taramalar sırasında kullanılan anahtar kelimeler, taramanın sınırlandırılma özellikleri, taramanın yapıldığı tarihler de belirtilerek, tekrarlanmaya uygun şekilde açıklanmalıdır.

 

  1. Çalışma seçimi: Analize dahil edilen araştırmaların belirlenme biçimi, örneğin “Taramayla dahil etme kriterlerine uygun olduğu düşünülen araştırmaların tam metinleri bağımsız, kör iki araştırmacı tarafından tekrar ayrı ayrı değerlendirildi, her iki araştırmacının da uygun gördüğü araştırmalar araştırmaya dahil edildi.” şeklinde açıklanmalıdır.

 

  1. Veri toplama süreci: Bireysel araştırmalardan meta-analiz için veri elde etme yöntemleri ve verileri doğrulamak için yapılan işlemler açıklanmalıdır.

 

  1. Veri maddeleri: Seçilen araştırmaların yazarları, adı, tarihi, katılımcı sayısı, katılımcıların yaşları, cinsiyetleri, araştırmada yapılan işlemler, elde edilen sonuçlar gibi değişkenleri, finans kaynakları listelenmeli ve bir araya getirilmelidir.

 

  1. Bireysel çalışmalardaki yanlılık riski: Seçilen araştırmalarda yanlılık riskinin az olması, yapılan sistematik derleme veya meta-analizin kalitesiyle doğrudan ilişkilidir. Seçilen araştırmalardaki yanlılık oranını belirleyecek ölçekler, kontrol listeleri ve bireysel değerlendirme metotları vardır.  Bu nedenle bireysel araştırmaların yanlılık riskini araştırmak için uygulanan yöntemler açıklanmalıdır.

 

  1. Özet ölçümler: Meta-analiz için seçilen araştırmaların özet ölçümleri belirtilmelidir. Genellikle relatif risk ölçümü bu amaçla kullanılırken bazen ortalamalar arası fark gibi ölçümler de kullanılabilir. Seçilen araştırmaların özet ölçümleri her zaman aynı olmayabilir. Bu durumda ölçümleri etki büyüklüğüne çevirerek kullanmak gerekecektir.

 

  1. Sonuçların sentezi: Seçilen her araştırmadaki verilerin işlenme yöntemleri, meta-analiz için sonuçların birleştirilme yöntemleri, varsa heterojeniteyi ölçen yöntemler açıklanmalıdır.

 

  1. Çalışmalar karşısındaki yanlılık riski: Meta-analize dahil edilen araştırmaların seçiminde yanlılık olup olmadığı, bu olası yanlılığın kümülatif sonuca etkisi araştırıldıysa açıklanmalıdır. Egger testi ve Funnel Plot grafisi meta-analizdeki araştırmaların olası yanlılığını tespit etmek için kullanılan araçlardır. Ancak epidemiyolojik araştırmalar meta-analizlerde bu değerlendirmelerin yaklaşık %30 oranında yapıldığını göstermektedir.

 

  1. Ek analizler: Eğer yapıldıysa, ek analizlerden yöntemler kısmında bahsedilmelidir. Sık kullanılan ek analizlerden sensitivite analizi meta-analize dahil edilen bireysel araştırmaların verilerinin kümülatif sonuca etkisinin görülmesi için kullanılır. Meta-regresyon bireysel araştırmaların heterojenite sebeplerini tespit etmek, heterojen araştırmaların kümülatif sonuca etkisini tahmin etmek için kullanılır. Alt grup analizi ise özellikle klinik çalışmalarda uygulanan genel tedavinin alt gruplardaki etkisini değerlendirmede kullanılır.

 

  1. Çalışma seçimi: Yazarlar, çalışma seçme süreçlerini mümkünse bir algoritma kullanarak açıklamalıdırlar. PRISMA Akış Şemasının düzenlenerek bu amaçla kullanılması uygun olabilir (Şekil 2).

 

PRISMA Akış Şemasında tespit etme, tarama, uygunluk ve dahil etme aşamaları vardır. Tespit etme aşamasında hangi veri tabanlarının tarandığı, seçilen araştırmaların yerleri belirtilmeli, ardından duplikasyonlar çıkarılmalı, yeni sayı belirtilmelidir. Kalan araştırmalar anahtar sözcük ve özetleri ile taranmalı, seçilen ve dışlanan araştırmalar sayıları ve özet gerekçeleriyle açıklanmalıdır. Tarama sonrası uygunluk aşamasında araştırmaların tam metinleri incelenmeli, araştırma seçimi tam metinlere göre tekrarlanmalı, yine seçilen ve dışlanan araştırmalar sayıları ve özet gerekçeleriyle açıklanmalıdır. Böylece dahil etme aşamasında meta-analize dahil edilen araştırmalar netleştirilmelidir.

 

  1. Çalışma özellikleri: Seçilen her araştırmanın metodu, katılımcı sayısı ve özellikleri, yapılan müdahaleler, birincil ve ikincil sonuç değişkenleri, takip süreleri gibi özellikleri verilmelidir.

 

  1. Çalışma içindeki yanlılık riski: Sonuçlar bölümünde de, seçilen araştırmaların yanlılık riski ile ilgili değerlendirmelerle, bu olası yanlılığın meta-analizin genel sonuçlarına etkisini araştıran değerlendirme varsa yazılmalıdır.

 

  1. Bireysel çalışmaların sonuçları:  Sonuçları, olumlu veya olumsuz çıkan tüm bireysel araştırmaların tek tek güven aralığı, etki büyüklüğü, örneklem sayısı gibi verilerini bulunduran birer kısa özeti olmalıdır. İdeali tüm bu verileri içerisinde bulunduran bir forest plot grafi ile araştırmaları özetlemektir.

 

  1. Sonuçların sentezi: Sistematik derlemelerde araştırmanın ana sonuçları; meta-analiz yapıldıysa araştırmaların birleştirilmesiyle elde edilen yeni verilerin sonuçları güven aralıkları, tutarlılık ölçümleri gibi değerleri de içerecek şekilde verilmelidir.

 

  1. Çalışmalar karşısındaki yanlılık riski: Seçilen araştırmalardaki, yanlılık riski ve kümülatif sonuca etkisini araştıran Egger gibi bir test yapıldıysa sonuçları burada açıklanmalıdır. Test sonuçları funnel plot grafisiyle de özetlenebilir.

 

  1. Ek analizler: Eğer yapıldıysa, sensitivite analizi, meta-regresyon analizi, subgrup analizi gibi alt grup analizlerinin sonuçları açıklanmalıdır.

 

  1. Kanıtların özeti: Tartışma kısmında, meta-analizde elde edilen her sonuç kanıt düzeyini de içerecek şekilde açıklanmalıdır.

 

  1. Kısıtlılıklar: Araştırmaların seçiminde, meta-analizde kullanılmasında, verilere ulaşılmasında yanlılığa neden olabilecek kısıtlılıklar varsa, örneğin sadece İngilizce yazılmış araştırmaların seçilmesi veya özetine ulaşılıp tam metnine ulaşılamamış araştırmaların meta-analize dahil edilmesi gibi, tartışma kısmında bahsedilmelidir.

 

  1. Sonuçlar: Yapılan meta-analizin sonuçları bu kısımda yorumlanmalı, elde edilen tıbbi kanıtlar açıklanmalı, konu ile ilgili ileride yapılacak çalışmalar için yol gösterici nitelikte önerilere yer verilmelidir

 

  1. Finansal destek: Araştırmanın finansal veya veri destekçileri varsa açıklanmalı; destekçiler dizayn, veri toplama, analiz, yazım, yayınlanma gibi herhangi bir aşamada rol oynadılarsa bu durum açıkça belirtilmelidir.

 

 

SONUÇ 

 

Tıbbi kanıtları ortaya çıkarmak, en az tıbbi kanıtlardan yararlanarak hasta yönetimi kadar önemliyken, bir o kadar da dikkat ve sistemli çalışma gerektir. Bu amaçla, araştırma sorusu net olarak belirlenmeli, kanıtlar araştırılmalı, belirlenen kanıtlar değerlendirilmeli, tıbbi karar verilmeli ve uygulanmalı, uygulamanın sonuçları gözlenmelidir. Kanıt piramidinin en üst basamağında bulunan meta-analiz, çok sayıda araştırmayı sentezleyerek geniş veri sayısına ulaşmayı; araştırılan konu hakkında daha objektif bilgiler edinilmesini sağlayan bir orijinal araştırma türüdür. Hazırlanan derlemede, kanıta dayalı tıp ve meta-analiz basamaklarından bahsedilerek okuyucuya özet bilgiler verilmiştir. Bu araştırmanın, özellikle meta-analiz yapma hazırlığında olan araştırmacılara katkısı olabileceği düşünülmektedir.

KAYNAKLAR

  1. Sackett DL, Rosenberg WM, Gray JA, Haynes RB, Richardson WS. Evidence based medicine: what it is and what it isn’t. BMJ 1996; 312(7023):71-2.
  2. Sackett DL, Straus SE, Richardson WS, Rosenberg W, Haynes RB. Evidence-Based Medicine: how to practice and teach EBM, 2nd ed. Edinburgh: Churchill Livingstone;2000.p.3-12.
  3. Yılmaz E, Çöl M. Kanıta Dayalı Tıp. Journal of Clinical and Analytical Medicine 2014;5(6):537-42.
  4. Masic CI, Miokovic M, Muhamedagic B. Evidence Based Medicine – New Approaches and Challenges. Professıonal Paper 2008;16(4):219-25.
  5. Virgilio RF, Chiapa AL, Palmarozzi E. Evidence-Based Medicine. An Introduction to Creating an Answerable Question and Searching the Evidence. J Am Osteoath Assoc 2007;107(8):295-7.
  6. Bramer WM, Rethlefsen ML, Jos Kleijnen J and Franco OH. Optimal database combinations for literature searches in systematic reviews: a prospective exploratory study. Systematic Reviews 2017; 6 (245): 1-12.
  7. Glass GV. Primary, Secondary, and Meta-Analysis of Research. American Educational Research Association 1976;5(10):3-8.
  8. Harbour R, Miller J. A new system for grading recommendations in evidence based guidelines. BMJ 2001;323:334–6.
  9. Moher D, Shamseer L, Clarke M, Ghersi D, Liberati A, Petticrew M et al and PRISMA-P Group.  Preferred reporting items for systematic review and meta-analysis protocols (PRISMA-P) 2015 statement.  http://www.systematicreviewsjournal.com/content/4/1/1 adresinden 01.07.2018 tarihinde erişilmiştir.
  10. Oxford Centre for Evidence-Based Medicine-Levels of Evidence (March 2009)- CEBM. https://www.cebm.net/2009/06/oxford-centre-evidence-based-medicine-levels-evidence-march-2009/ adresinden 20.07.2018 tarihinde erişilmiştir.
  11. U.S. Preventive Services Task Force, What the Grades Mean and Suggestions for Practice, Grade Definitions After July 2012. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Name/grade-definitions adresinden 20.07.2018 tarihinde erişilmiştir.
  12. Bakioğlu A, Göktaş E. Bir Eğitim Politikası Belirleme Yöntemi: Meta-Analiz. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi 2018;1(2):35-54.
  13. Gülpınar Ö, Güçlü AG. Derleme makalesi nasıl yazılır? Turkish Journal of Urology 2013; 39(Özel Sayı 1): 44-8.
  14. Balcı S, Baydemir C. Sağlık Bilimlerinde Meta-Analizi. Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 2015;1(1): 9-11.
  15. Kılıç S. Etki Büyüklüğü. Journal of Mood Disorders 2014; 4(1): 44-46.
  16. Social Science Statistics, Effect Size Calculator for T-Test. https://www.socscistatistics.com/effectsize/default3.aspx adresinden 16.08.2018 tarihinde erişilmiştir.
  17. Psychometrica, Computation of Effect Sizes. https://www.psychometrica.de/effect_size.html adresindin 17.08.2018 tarihinde erişilmiştir.
  18. Yıldırım HH, Yıldırım S. Hipotez Testi, Güven Aralığı, Etki Büyüklüğü ve Merkezi Olmayan Olasılık Dağılımları Üzerine. İlköğretim Online 2011;10(3):1112-23.
  19. Comprehensıve Meta-Analysıs. https://www.meta-analysis.com/ Comprehensive Meta-Analysis Software (CMA) adresinden 04.09.2018 tarihinde erişilmiştir.
  20. NCSS Statistical Software. Forest Plots. https://ncss-wpengine.netdna-ssl.com/wp-content/themes/ncss/pdf/Procedures/NCSS/Forest_Plots.pdf adresinden 27.08.2018 tarihinde erişilmiştir.
  21. Sedgwick P. How to read a forest plot in a meta-analysis. BMJ 2015;351(4028) :1-3.
  22. Stroup DF, Berlin JA, Morton SC, Olkin I, Williamson GD, Rennie D et al. Meta-analysis of observational studies in epidemiology: a proposal for reporting. Meta-analysis Of Observational Studies in Epidemiology (MOOSE) group. JAMA. 2000;283(15): 2008-12.
  23. Sun Reopeng, Sosnoff JJ. Novel sensing technology in fall risk assessment in older adults: a systematic review. BMC Geriatrics. 2018;18(14):1-10.
  24. Rojas-Villarraga A, Torres-Gonzalez JV, Ruiz-Sternberg AM. Safety of Hormonal Replacement Therapy and Oral Contraceptives in Systemic Lupus Erythematosus: A Systematic Review and Meta-Analysis. PLOS ONE. 2014; 9(8):1-11.
  25. Weissberger GH, Strong JV, Stefanidis KB, Summers MJ, Bondi MW, Stricker NH. Diagnostic Accuracy of Memory Measures in Alzheimer’s Dementia and Mild Cognitive Impairment: a Systematic Review and Meta-Analysis. Neuropsychol Rev. 2017; 27(4): 354–388.
  26. PRISMA Available Translations. http://prisma-statement.org/documents/PRISMA%20Turkish%20checklist.pdf ve http://prisma-statement.org/documents/PRISMA%20Turkish%20flow%20diagram.pdf adreslerinden 02.07.2018 tarihinde erişilmiştir.
  27. Liberati A, Altman DG, Tetzla J, Mulrow C, Gotzsche PC, Ioannidis JPA et al. The PRISMA Statement for Reporting Systematic Reviews and Meta-Analyses of Studies That Evaluate Health Care Interventions: Explanation and Elaboration. PloS Medicine 2009; 6(7):1-28.
  28. Shamseer L, Moher D, Clarke M, Ghersi D, Liberati A, Petticrew M. Et al. The PRISMA-P Group. Preferred Reporting Items for Systematic Review and Meta-Analysis Protocols (PRISMA-P) 2015: Elaboration and Explanation. BMJ 2015; 349 (7647):1-25





Şekil 1. Tıbbi kanıt piramidi




Tablo 1. PRISMA kontrol listesi




Şekil 2. PRISMA akış şeması










TJFMPC
Turkish Journal of Family Medicine
& Primary Care

e-ISSN: 1307-2048
© 2016 www.tjfmpc.gen.tr

Browser?
54.81.69.220