FULL TEXT (html)
Issue: 2017, December, Volume 11, No 4
issue id: 2017_12_11_4
article id: 2017_12_11_4_4

Original Research



Hypertensive Individuals’ Use of Complementary Health Approaches and its Effect on Adherence with Antihypertensive Medication Treatment

Hipertansif Bireylerin Tamamlayıcı Sağlık Yaklaşımı Kullanımları ve Bunun Antihipertansif İlaç Tedavi Uyumuna Etkisi

 

Rabia Hacıhasanoğlu Aşılar*1, Sebahat Gözüm2

 

 

ABSTRACT

Objective: This study was conducted with the aim of determining the uses of complementary health approaches (CHA) in patients with hypertension and its effect on adherence with antihypertensive medication. Method: This DocConverter study was conducted at Karaağaç Family Health Center located in the city center of Erzincan. Between June 2013 and December 2013, the individuals who consulted to the center for some reason and received antihypertensive treatment, were included. The data were collected through face-to-face interviews using a questionnaire containing open- and closed-ended questions and the Medication Adherence Self-Efficacy Scale Short Form (MASES-SF). The blood pressure, height and weight measurements were performed.  Results: It was determined that 42.7% of the hypertensive patients were using natural produces for nutrition as part of their CHA, the use of CHA was higher in those under the age of 65 and in women (p<0.05) and using CHA had no significant effect on blood pressure control or the mean MASES-SF score (p>0.05). Medication adherence of the patients was on a good level. The mean MASES-SF scores of the patients whose blood pressure was under control were found higher (p<0.001) than those were not under control.  Conclusion: It was concluded that approximately one of the two hypertensive patients was using nutrient-based natural products as an adjunctive health care supplement for antihypertensive treatment, however this did not have any impacts on blood pressure control and changing medication adherence. Blood pressures of the patients with a high level of adherence to their antihypertensive therapies have been under control. The healthcare professionals who work at primary care institutions should be aware of that they are advised to use some complementary practices besides medical methods for the purpose of controlling the blood pressure of hypertensive patients

Key words: Hypertension, complementary health approaches, antihypertensive treatment, medication adherence, family health center 

 

 

ÖZET

Amaç: Bu araştırma hipertansiyon hastalarının tamamlayıcı sağlık yaklaşımı (TSY) kullanımları ve bunun antihipertansif ilaç tedavisi uyumuna etkisini belirlemek amacı ile yapıldı.  Yöntem: Tanımlayıcı özellikteki bu DocConverter Erzincan il merkezinde bulunan Karaağaç Aile Sağlığı Merkezinde yürütüldü. Haziran-Aralık 2013 tarihleri arasında merkeze herhangi bir nedenle başvuran ve antihipertansif tedavi alan bireyler araştırmaya alındı. Veriler açık ve kapalı uçlu soru formu ve İlaç Tedavisine Bağlılık/Uyum Öz-Etkililik Ölçeği Kısa Formu (İBÖS-KF) kullanılarak yüz yüze görüşme yöntemi ile toplandı. Kan basıncı, boy ve kilo ölçümü yapıldı.  Bulgular: Hipertansiflerin % 42,7’sinin TSY olarak besin temelli doğal ürünler kullandığı, TSY kullanımının 65 yaş altındakilerde ve kadınlarda daha fazla olduğu (p < 0,05), TSY kullanımının kan basıncı kontrolü ve İBÖS-KF ölçek puan ortalaması üzerinde önemli bir etkisinin olmadığı belirlendi (p > 0,05). Hastaların ilaç uyumu iyi düzeydeydi. Kan basıncı kontrol altında olanların İBÖS-KF ortalamaları olmayanlardan daha yüksek bulundu (p < 0,001). Sonuç: Yaklaşık olarak her iki hipertansif hastadan birisinin antihipertansif tedaviye ek tamamlayıcı sağlık yaklaşımı olarak besin temelli doğal ürünler kullandığı ancak bu durumun kan basıncı kontrolüne ve ilaç uyumlarına bir etkisinin olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Antihipertansif tedavi uyumları yüksek olan hastaların kan basınçları kontrol altındadır. Birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan sağlık profesyonellerinin hipertansif hastalarının kan basıncı kontrolü amacıyla tıbbi yöntemler dışında bazı tamamlayıcı uygulamaları da sorgulamaları önerilebilir.

Anahtar kelimeler: Hipertansiyon, tamamlayıcı sağlık yaklaşımları, antihipertansif tedavi, ilaca uyum, aile sağlığı merkezi

 

 

Received / Geliş tarihi: 15.03.2017

Accepted / Kabul tarihi: 01.08.2017

1Erzincan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü, Halk Sağlığı Hemşireliği Anabilim Dalı

2Akdeniz Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Halk Sağlığı Hemşireliği Anabilim Dalı, Antalya

*Address for Correspondence / Yazışma Adresi: Rabia Hacıhasanoğlu Aşılar, Erzincan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü

*E-mail: rabia_hhoglu@hotmail.com

Aşılar RH, Gözüm S. Hipertansif Bireylerin Tamamlayıcı Sağlık Yaklaşımı Kullanımları ve Bunun Antihipertansif İlaç Tedavi Uyumuna Etkisi. TJFMPC, 2017; 11 (4): 235-244.

DOI: 10.21763/tjfmpc.359689

 

 

GİRİŞ

Hipertansiyon, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde yüksek prevalans gösteren, erken tanı koyularak tedavi edilmezse miyokart enfarktüsü, inme, böbrek yetmezliği ve ölüme neden olan önemli bir sağlık problemidir.1,2 Türk Hipertansiyon Prevalans (PatenT2) çalışmasına göre Türkiye’de hipertansiyon prevalansının % 30,3 olduğu bildirilmiştir.3  Ülkemizde yeterince tedavi edilmediği ya da tedaviye karşın kontrol altına alınamadığı için önemli bir halk sağlığı sorunu olmaya devam eden hipertansiyonun, başarılı tedavisi bütüncül bir yaklaşımı gerektirmektedir.4 Hipertansiyon DocConverter antihipertansif ilaçlarla ve yaşam biçimi değişikliği ile yapılması gerektiği, hastanın durumuna ve kan basıncı düzeyine göre değişiklik gösterdiği bilinmektedir. 1,5 İlaç kullanan hipertansif hastaların yalnızca üçte birinin kan basıncının optimal düzeyde olduğu5, ülkemizde yapılan hipertansiyon prevalans çalışmasında (PatenT) antihipertansif ilaç kullanma oranının % 31 olduğu 6 ve bu oranın PatenT2 çalışmasında % 47,5’e yükseldiği, antihipertansif kullananların % 53,9’unun, tüm hipertansiflerin % 28,7’inin kan basıncının kontrol altında olduğu bildirilmiştir.3 Dolayısı ile hastaların en az DocConverter antihipertansif kullanmadığı ve antihipertansif kullananlarda da kan basıncının yeterince kontrol altında olmadığı görülmektedir. Hipertansif hastaların tedaviye uyumunun, uyumunu etkileyen faktörlerin, kan basıncı kontrolünün ve hastaların antihipertansif tedavi dışında kullandıkları uygulamaların bilinmesi önemlidir.

Hipertansiyon yönetiminde ilaç dışı bazı uygulamaların tedavi edici yararların artmasına katkı sağladığı4 ve kan basıncının düşürülmesinde ilaçla birlikte kullanılan tamamlayıcı uygulamaların etkisinin önemi bilinmektedir.7 Yapılan bir derlemede, hipertansiyon tedavisinde çeşitli tamamlayıcı ve alternatif tıp yöntemlerinin kanıta dayalı yaklaşımın bir parçası olarak kabul edilebileceği ve bu nedenle ilaç dışı girişimlerin kan basıncını düşürmede dikkate alınması gerektiği bildirilmiştir.8 Tıbbi tedaviye ek olarak yapılan her tür uygulama alternatif değil tamamlayıcıdır. Konuya ilişkin son terminolojik yaklaşım tamamlayıcı sağlık yaklaşımları (TSY) olarak kabul edildiği için9, bundan sonraki süreçte mevcut tıbbi tedaviye ek olarak yapılan tüm girişimler bu şekilde yazılmıştır. Kanıta dayalı tamamlayıcı sağlık yaklaşımları kardiyovasküler hastalıklar dâhil olmak üzere sağlık hizmetlerinde birçok açıdan önemli rol oynamakta olup10, bu tür uygulamaların kullanımı hastalar arasında giderek yaygınlaşmakta8 ve dcptrial personeli tarafından da daha fazla ilgi görmektedir. 11

Ülkemizde12-14 ve yurt dışında15 hipertansif hastalarla yapılan çalışmalarda kan basıncını düşürmek için hastaların bazı tamamlayıcı yöntemler kullandığı12-15 bildirilmiştir. DCPtrial hastalığa sahip bireylerin yüksek oranda tamamlayıcı ve/veya alternatif tedavi kullandığı ve bu hastalıklar arasında ilk sırada hipertansiyonun yer aldığı ve hipertansiflerin % 96,2’sinin bitkisel tedaviler kullandığı rapor edilmiştir. 16 Ülkemizde yapılan başka bir çalışmada da hipertansiflerin % 66,1’inin tamamlayıcı bir yöntem kullandığı ve tedaviye uyumsuz gruptaki hipertansiflerin düzensiz ilaç kullanma nedenlerinden biri olarak, tamamlayıcı ve alternatif yöntemlerin yeterli olduğu düşüncesinin olduğu belirtilmiştir.17  İngiltere’de yapılan bir çalışmada ise hipertansiflerin % 43,7’sinin geçmiş 12 ay içinde en az bir tamamlayıcı ve  alternatif yöntem kullandığı  saptanmıştır.18

Tıbbi tedavilerin dışındaki tamamlayıcı uygulamalar hastalıkların tedavisinde beden-akıl-ruh bütünlüğüne odaklanmaktadır19. Oldukça geniş bir alanı ve çeşidi kapsamakta olan bu uygulamaların sınıflama sistemi sürekli değişmektedir. Doğal ürünler (bitkiler, vitaminler, mineraller, balık yağ vb.), zihin ve bedene dayalı uygulamalar (meditasyon, akupunktur), el ve bedene dayalı uygulamalar (masaj) ve diğer yöntemler (Çin tıbbı, nöropati, homeopati, pilates, terapötik dokunma) olmak üzere değişik sınıflamalar yapılmaktadır.8,20 Bu uygulamalar tıbbi tedavinin yerine kullanıldığı zaman alternatif olarak değerlendirilirken, tıbbi tedavi ile birlikte, onu desteklemek amacıyla kullanıldığında tamamlayıcı, destekleyici uygulama olarak değerlendirilmektedir. Antihipertansif tedaviye ek olarak hastanın kan basıncını düşürmek veya kontrol altına almak için meditasyon yapması, yaşam biçimini düzenlemesi, bazı besinler tüketmesi tamamlayıcı sağlık yaklaşımı kapsamında değerlendirilmektedir. Bu yaklaşımların birçoğu tıbbi tedaviyi destekleyen ve kabul gören uygulamalardır.

Tamamlayıcı uygulamaların kullanım amacı çoğunlukla sağlığın geri kazanımıdır. Bütüncül felsefeye sahip olan hemşireler hastaların bedensel, ruhsal ve akıl sağlıklarının dengede olmasına yardım eden sağlık profesyonellerdir. Bu yüzden hemşireler hastalarını değerlendirirken daha geniş bir bakış açısına sahip olmalı ve bakım verdiği bireylerin hangi TSY kullandığını, nedenini ve sonucunu bilmelidir. Hastalar bu yöntemleri kullanırken ya da bunlara ilişkin bilgi almak isterken sağlık profesyonellerinin bu yöntemlerin kanıt değerlerine ilişkin bilgileri öğrenmeleri ve aktarmaları önemlidir.19 Hipertansiyon yönetiminde antihipertansif tedaviye uyumun önündeki engelleri azaltmak önemli bir hedef olmalıdır.21 Hemşirelerin yüksek kan basıncının kontrol altına alınması için bireylere sağlıklı yaşam biçimi davranışları kazandırmanın yanında tedaviye uyumlarını artırmada gereksinim duydukları konularda danışmanlık hizmeti vermede önemli sorumlulukları bulunmaktadır.22 Birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan sağlık profesyonelleri hipertansiyon yönetiminde etkin olabilirler. Sağlık profesyonellerinin hipertansif hastaların kullandıkları tamamlayıcı sağlık uygulamalarını bilmeleri tedavi planının devamını ve etkinliğini sağlaması açısından önemlidir.

Bu araştırma hipertansiyon hastalarının tamamlayıcı sağlık yaklaşımı kullanımları ve bunun antihipertansif  ilaç tedavi uyumuna etkisini belirlemek amacı ile yapılmıştır. Ayrıca antihipertansif ilaç tedavisine uyum öz-etkililik düzeyi nedir?, antihipertansif tedavi alan bireylerin tanımlayıcı özellikleri TSY kullanımını etkiler mi? ve kan basıncı kontrol durumu ile antihipertansif ilaca uyum arasında bir bağıntı var mıdır? sorularına da yanıt aranmıştır.

 

 

YÖNTEM

Tanımlayıcı özellikte olan bu çalışma Erzincan il merkezinde bulunan Karaağaç Aile Sağlığı Merkezi’nde (ASM) Haziran-Aralık 2013 tarihleri arasında yürütüldü. Araştırmada herhangi bir örneklem seçimine gidilmedi. Araştırmacın uygun olduğu haftanın iki günü herhangi bir nedenle ASM’ye başvuran, en az bir yıldır hipertansiyon tanısı almış ve antihipertansif tedaviye başlanmış, 18 yaş ve üzerinde olan, veri toplama araçlarının uygulanmasını etkileyebilecek düzeyde herhangi bir fiziksel (işitme, konuşma bozukluğu) ya da ruhsal engeli (zihinsel engellilik, psikoz vb.)  ve gebe olmayan 192 birey araştırma kapsamına alındı. Bu süreçte davet edilen bireylerin tümü çalışmaya katılmayı kabul etmişlerdir.  

Veriler, Tanımlayıcı Soru Formu, Antihipertansif İlaç Tedavisine Bağlılık/Uyum Öz-Etkililik Ölçeği Kısa Formu kullanılarak araştırmacı tarafından haftanın iki günü yüz yüze görüşme yöntemi ile yaklaşık 10-15 dakikada toplandı. Ayrıca hastaların kan basıncı, boy ve kilo ölçümleri yapıldı.

 

Tanımlayıcı soru formu: Hastaları tanımlayan 10 (yaş, cinsiyet, medeni durumu, eğitim durumu, çalışma durumu, gelir düzeyi, ek hastalık olma durumu, hipertansiyon tanı konulma süresi, tedavi süresi ve günlük kullanılan antihipertansif ilaç sayısı) ve tamamlayıcı sağlık yaklaşımı kullanımını ölçen beş soru olmak üzere toplam 15 sorudan oluşmuştur. Tamamlayıcı sağlık yaklaşımı kullanımının ölçümü hastaların hipertansiyonu tedavi etmek, kontrol altına almak için doktor tarafından önerilen tıbbi tedavi dışında tamamlayıcı ya da destekleyici herhangi bir tedavi kullanıp kullanmadıkları “evet” “hayır” seçenekleri ile yanıtlanmıştır. Bu soruya evet yanıtı verenlerden kullandıkları yöntemin ne olduğu, yöntemi ne kadar süredir ve günde kaç kez ve ne amaçla kullandıkları açık uçlu sorularla değerlendirilmiştir. Ayrıca kullanılan bu yöntemi kimin önerdiği de açık uçlu bir soru ile ölçülmüştür. Bu sorulara verilen yanıtlar daha sonra araştırmacılar tarafından sınıflandırılmıştır.   

 

İlaç Tedavisine Bağlılık / Uyum DocConverter Ölçeği Kısa Formu (İBÖS-KF): Ogedegbe ve arkadaşları tarafından (2003) geliştirilen23, Fernandez ve arkadaşları tarafından  (2008) revize edilerek dcptrial ve güvenirlik incelemesi yapılmış olan ölçeğin 24 Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması Hacıhasanoğlu ve arkadaşları tarafından (2012) yapılmıştır25. Hipertansif hastaların kullandıkları antihipertansifleri düzenli kullanmalarını etkileyen faktörleri sorgulayan ölçek 13 ifadeden oluşmakta ve bireyin bu ifadeye katılımındaki öz-etkililik / güven düzeyini değerlendirmektedir. Ölçekte puanlama 1’den 4’e kadar yapılmakta olup en düşük 13, en yüksek 52 puan elde edilmektedir. Puanın yükselmesi bireyin antihipertansif ilaç tedavisine uyumunun iyi olduğunu göstermektedir. Hipertansif hastalarda ilaç tedavisine uyum öz-etkililiği algısını belirlemeyi amaçlayan ölçek, uygulaması kolay ve kapsamlı bilgi sağlayan bir araçtır. Ölçeğin güvenirlilik katsayısı 0,94 olduğu bildirilmiştir 25

Sistolik ve diyastolik kan basınçları hipertansif birey 10-15 dakika dinlendikten sonra, oturur pozisyonda sağ koldan ölçüldü. Ardından 5-10 dakika sonra ikinci ölçüm yapıldı ve iki ölçüm ortalaması kaydedildi. Ölçümden önce hastaların 30 dakika içinde sigara ve kafein (kahve,  kola)  almamış olmasına dikkat edildi.  Kan basınçları ERKA marka civalı tansiyon aleti kullanılarak ölçüldü. Korotkoff sesleri esas alınarak Sistolik Kan Basıncı (SKB) ve Diyastolik Kan Basıncı  (DKB) değerleri kaydedildi. Kan basıncı kontrolü SKB < 140 mmHg ve DKB < 90 mmHg olarak tanımlandı.5 Bireylerin düz bir zeminde DocConverter omuz,  kalça ve topukları düz bir duvara temas edecek şekilde dik pozisyonda olmaları sağlandı ve boyları mezura ile ölçülüp santimetre (cm) olarak kayıt edildi. Beden ağırlığı elbiseler azami ölçüde çıkarılmış ve çıplak ayak ile olması sağlanarak sert bir zemine düz bir şekilde yerleştirilen standart bir baskülle ölçülerek kilogram (kg) olarak kayıt edildi. Vücut ağırlığının, metre cincinden boyun karesine bölünmesiyle hesaplanan beden kütle indeksleri (BKİ), Dünya Sağlık Örgütünün önerdiği obezite sınıflamasına göre 18,5’den az zayıf,  18,5- 24,9 normal, 25-29,9 kilolu, 30 ve üzeri olanlar obez olarak sınıflandırıldı. 26

Verilerin analizinde tanımlayıcı istatistikler; sayı, yüzdelik, ortalama olarak verildi. Verilerin normal dağılıma uygunluğu Shapiro Wilk testi ile değerlendirildi. Veriler normal dağılıma uygunluk göstermediğinden non-parametrik testler, TSY kullanımı ile tanımlayıcı özellikler arasındaki ilişkiyi belirlemede Ki kare testi kullanıldı. İstatistiksel analizler SPSS paket programı 19.0 sürümü ile yapıldı ve anlamlılık düzeyi p < 0,05 olarak kabul edildi. Tablo 3 ve 4’te verilen analitik testlerin etki büyüklüğü ve gücü G* Power programında post hoc olarak hesaplandı.27 Analizin gücü ve etki büyüklüğü hesaplanırken, hesaplamalar % 95 güven aralığında 0,05 anlamlılık düzeyinde yapıldı. Çalışmaya başlamadan önce Erzincan Üniversitesi Etik Kurul onayı ve Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Başkanlığından resmi izin alındı. Ayrıca araştırma kapsamına alma ölçütlerini karşılayan bireylere araştırmanın amacı, planı ve yararları açıklanarak bilgilenmeleri sağlandı. Çalışmaya katılması teklif edilen katılımcılara istedikleri zaman çalışmadan ayrılabilecekleri ifade edilerek özerklik ilkesi, bilgilerin bu araştırma dışında kullanılmayacağı belirtilerek gizlilik ilkesine bağlı kalınacağı ifade edilerek gönüllü olanların yazılı/ sözlü onamları alındı.

 

 

BULGULAR

Hipertansif bireylerin tanımlayıcı özellikleri tablo 1’de gösterilmiştir. Hipertansif bireylerin  % 42,7’sinin TSY kullandığı ve bunların tamamının TSY olarak besin temelli sarımsak, limon, yoğurt gibi doğal ürünleri kullandığı belirlendi. TSY kullananların % 36,6’sının TSY kullanım süresinin 1-5 yıl olduğu, % 40,3’ünün bu uygulamayı günde 1-2 kez kullandığı, % 34,1’inin bunu bir sağlık çalışanından duyduğu ve kullananların tamamı kullanım amacının kan basıncını düşürme, kendini iyi hissetme olarak belirtmiştir (Tablo 2).

Hipertansif bireylerin İBÖS-KF toplam puan ortalamaları 41,9±10,5 olarak bulundu (minimum = 13, maksimum = 52). Ölçeğin güvenirlilik katsayısı 0,97 olarak belirlendi.

Çalışma kapsamında 65 yaş altında olan bireylerin, daha ileri yaş ve kadınların, erkek hipertansif hastalarla karşılaştırıldığında önemli düzeyde yüksek oranda (p < 0,05, p < 0,001) TSY kullandıkları belirlenmiştir (sırasıyla orta ve büyük etki büyüklüğünde her iki testin gücü yüksek bulunmuştur). Çalışma kapsamına alınan hastaların TSY kullanımında medeni durumlarının, eğitim düzeylerinin ve BKİ değerlerinin bir etkisi bulunmamıştır (p > 0,05). Bu değişkenlere ilişkin analizlerin gücü yüksek bulunmuştur. Tablo 3’de incelenen diğer değişkenlerin (çalışma durumu, gelir düzeyi, ek hastalık durumu, hipertansiyon tanı ve tedavi süresi, günlük kullanılan antihipertansif ilaç sayısı ve kan basıncı kontrol durumu) TSY kullanımında etkili olmadığı belirlenmiştir (p > 0,05) (Tablo 3). Bu değişkenlerin istatistik gücü zayıf bulunmuştur.

Tablo 4’te kan basıncı kontrol altında olan hastaların antihipertansif tedavi uyum öz-etkililik düzeylerinin önemli düzeyde yüksek olduğu görülmektedir (p < 0,001). Bu değişkenlere ilişkin yapılan analiz, büyük etki büyüklüğünde ve güçlü bulunmuştur. Tamamlayıcı sağlık yaklaşımı kullanan ve kullanmayan hastaların ilaca uyum öz-etkililik düzeyleri arasında bir fark bulunmamıştır (p > 0,05) (Tablo 4). Bu analizde testin gücü zayıf bulunmuştur.

 

 

TARTIŞMA

Bu çalışmada yaklaşık olarak her iki hipertansif hastadan birisinin antihipertansif tedaviye ek olarak kan basıncını düşürme ve kendilerini iyi hissetmelerini sağladığı için sarımsak, limon, yoğurt, nar çayı ve yeşil çay gibi besin temelli doğal ürünleri kullandığı saptanmıştır. Bu sonuç, araştırmanın hastaların TSY kullanım sıklığı nedir sorusuna yanıt vermektedir. Nar çayı, yeşil çay gibi bitkisel ürünler dışında kalan diğer besin maddeleri Türk mutfağında yaygın kullanılan ürünler olup aşağıda anılan diğer çalışmalarda da görüleceği gibi bu ürünlerin halk arasında yüksek kan basıncını düşürmede etkin olduğu inancı yaygındır. Akpınar ve Tezel’in12 çalışmasında hipertansiflerin % 86,9’unun kan basıncını düşürmek için doğal yöntem kullandığı ve bunların % 44,2’sinin sarımsak, %42,4’ünün limon suyu, Kara ve arkadaşlarının14 çalışmasında % 40,2’sinin limon suyu veya sarımsak gibi bitkisel ürünler,  Anadol ve Dişcigil’in17 çalışmasında % 66,1’inin tamamlayıcı sağlık uygulaması yaptığı, % 36,5’inin sarımsak, % 31,5’inin limon suyu, % 1’inin elma sirkesi, % 5,5’inin diğer bitkisel yöntemleri kullandıkları belirlenmiştir. Biçen ve arkadaşlarının20 çalışmasında hipertansiyon hastalarının % 34’ü kan

basınçları yükseldiğinde bitkisel ürünleri kullandıkları, diğer bir çalışmada hastaların % 59,4’ünün non-farmakolojik yöntemlere başvurduğu ve bunların % 43,3’ü sarımsak-sarımsaklı yoğurt, % 24,6’sının limon-limon suyunu tansiyon düşürücü olarak kullandıkları ve sarımsağın kan basıncını düşürme28 başka bir çalışmada hipertansiyonu

 

TABLO 1

TABLO 2

TABLO 3

TABLO 4

 

iyileştirmeye yönelik olumlu etkilerinin olduğu bildirilmiştir.29Filistin’de yapılan bir çalışmada da, hipertansif hastalar arasında tamamlayıcı ve alternatif tedavinin özellikle de bitkisel tedavi kullanımın çok yaygın olduğu gösterilmiştir. Bu tedavilerin kullanım amacının hastalıkların ilerlemesini yavaşlatmak, tedavi etmek ve kullanılan ilaçların yan etkilerini azaltmak olduğu bildirilmiştir.30  Nijerya’da yapılan bir çalışmada hipertansif bireylerin % 29’unun15, diğer bir çalışmada % 39,1’inin31 tamamlayıcı ve alternatif  bir tedavi kullanıldığı ve en yaygın olarak kullanılan tedavinin bitkisel ürünler olduğu bildirilmiştir.

Hipertansif bireylerin TSY kullanımını etkileyen faktörlerin incelendiği (çalışma durumu, gelir  düzeyi, ek hastalık durumu, hipertansiyon tanı ve tedavi süresi, günlük kullanılan antihipertansif ilaç sayısı ve kan basınçlarının kontrol altında olma durumu) analizde testin gücü yeterli bulunamamıştır. Dolayısıyla yorum yapmak hatalı olacağından bu değişkenlerin örneklem gücü yüksek başka çalışmalarda tekrar incelenmesi önerilmektedir. Yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim düzeyi ve BKİ’ye ilişkin analizlerin gücü yüksek olduğu için bu bulgularımız güvenilirdir. Çalışma kapsamına alınan hipertansifler arasında 65 yaşın altında olanların ve kadın hastaların TSY kullanım oranları daha yüksek bulunmuştur. Medeni durum, eğitim düzeyi ve BKİ değerinin TSY kullanım üzerinde bir etkisi bulunmamıştır. Ülkemizde hipertansif hastalarla yapılan bir çalışmada eğitim durumu dışında, cinsiyet, yaşanılan semt, medeni durum ve gelir durumuna göre TSY kullanımı arasında önemli bir fark bildirilmemiştir.32 Filistin’de hipertansif hastalarla yapılan bir çalışmada TSY kullanımında yaş ve eğitim düzeyinin belirleyici olduğu bildirilmiştir.30 Nijerya’da dcptrial bir çalışmada ise hipertansif bireylerde yaş, cinsiyet, kan basıncı düzeyi, kan basıncı kontrolü, hipertansiyon yılı, sosyo-ekonomik durum ve BKİ’nin TSY kullanımını etkilemediği saptanmıştır. 31 İngiltere’de yapılan başka bir çalışmada, bitkisel ürün kullanımınınım kadınlarda erkeklere oranla daha fazla olduğu, ancak tamamlayıcı ve alternatif kullanımı bakımından cinsiyetin önemli bir fark oluşturmadığı bildirilmiştir.18 Karşılaştırma yapılan DocConverter TSY kullanımını etkileyen faktörlerin farklı olması, örnekleme alınan grubun özellikleri ve kültürüne bağlı olarak sonuçların değişebileceğini düşündürmektedir.

Antihipertansif ilaç tedavisine uyum öz-etkililiğini ölçen ölçüm aracı minimum 13 puan (uyum yok) ve maksimum 52 puan (tam uyum) olarak göre değerlendirildiğinde; çalışmaya alınan hipertansiflerin ortalama 41,95 puan ile tedaviye uyum öz-etkililiğinin iyi düzeyde olduğu görülmektedir. Bu sonuç antihipertanif ilaç tedavisine uyum öz-etkililik düzeyi nedir sorusunu yanıtlamaktadır. Aynı ölçek kullanılarak yapılan bir çalışmada ise ilaç tedavisine uyum öz-etkililik düzeyi daha düşük (puan ortalaması 29,2) bildirilmiştir.33 Bu sonuçta bireylerin sosyo-kültürel özelliklerinin yanı sıra hastalık yönetimine ilişkin bilgi ve uygulamalarının etkili olduğu düşünülmektedir.

Bu çalışmada kan basıncı kontrol altında olan bireylerin ilaca uyum öz-etkililik algılarının kan basıncı kontrol altında olmayan bireylere göre önemli düzeyde yüksek olduğu belirlenmiştir. Literatürde konuya ilişkin farklı sonuçlar bildirilmektedir.  Bazı çalışmalarda, kan basıncı kontrol altında olan bireylerin, ilaca uyumlarının kan basıncı kontrol altında olmayan bireylere göre önemli düzeyde yüksek23,25 olduğu bildirilirken, bazı çalışmalarda kan basıncı kontrol durumu ile ilaca uyum düzeyi arasında önemli bir etkileşim olmadığı bildirilmiştir.34,35 Uludağ ve arkadaşlarının 2016 yılında yaptıkları çalışmalarında ise ilaca uyum düzeyi ile sistolik kan basıncı arasında negatif yönde önemli bir ilişki olduğu rapor edilmiştir.33 Çalışma sonuçları arasındaki bu farklılık, ilaçların kullanım dozu, sıklığı, uygun ve yeterli dozda ilaç reçete edilmemesi ve hastaların kendilerine önerilen şekilde sağlıklı yaşam biçimi davranışlarını yapmamaları gibi birçok faktörden kaynaklanmış olabilir. Nitekim kan basıncı kontrolünü sağlamada ilaç uyumu dışında bu faktörlerin de etkili olduğu bilinmektedir.36

Mevcut çalışmada kan basıncını kontrol etmek amacıyla TSY kullanan ve kullanmayan hipertansif hastaların antihipertansif ilaç tedavi uyum düzeyleri arasında fark bulunmamıştır. Bu sonuç, kullanılan besin destekli ürünlerin tamamlayıcı amaçla kullanıldığı ve hastaların tıbbi tedaviden vazgeçmedikleri şeklinde yorumlanabilir. Hipertansiyon tedavisinde alternatif yöntemlerin sık kullanıldığını gösteren bir çalışmada17 dcptrial uyumlu ve uyumsuz grup arasında alternatif yöntem kullanımı bakımından önemli bir fark olmadığı, diğer bir çalışmada ise alternatif yöntem kullanımının antihipertansif tedaviye uyumsuzluk nedenlerinden biri olduğu bildirilmiştir. 37 Nijerya’da yapılan bir çalışmada da antihipertansif ilaca uyum oranının tamamlayıcı ve alternatif tedavi kullanan ve kullanmayan hipertansiflerde benzer olduğu saptanmıştır.31 İngiltere’de yapılan bir çalışmada ise tamamlayıcı ve alternatif yöntem kullanan grupta antihipertansif ilaca uyumun kötü olduğu bildirilmiştir.18 Bildirilen çalışma sonuçları bu çalışma sonucu ile benzerlik farklılık göstermekte olup, bu çalışma sonucunda bireylerin kullandıkları TSY özelliklerinin yanı sıra tedaviye ilişkin birçok faktörün etkili olabileceği düşünülmektedir. Bu çalışmada hastaların kullandıkları besin içerikli doğal ürünleri tıbbi tedaviye alternatif olarak değil, tedaviyi desteklemek amacıyla kullanmasının sonuçlar üzerinde etkili olduğu düşünülmektedir. Bu çalışmada hipertansif bireyler tarafından kullanıldığı belirlenen limon, yoğurt, sarımsak gibi doğal ürünler beslenme kültürümüzde ve mutfağımızda yaygın olarak yer alan sağlıklı ürünler olup sağlıklı beslenme önerileri kapsamında da yer almaktadır. Bu çalışmada hastaların TSY kullanıp kullanmamasının antihipertansif ilaç tedavisine uyumlarına bir etkisi bulunmamasının bir açıklaması da bu kültürel etki olabilir. Ancak analizin gücü zayıf olduğundan kesin yargıya varmak için örneklem gücü yüksek çalışmalarda tekrarlanması önerilmektedir.

  Bu çalışma küçük bir örneklemle yapılmasına karşın her analiz için post hoc power kontrolüyle güçlü ya da zayıf olduğunun belirtilmesi üretilen bilginin güvenilirliğini artırmıştır. Bu çalışmada gücü düşük olan analizler için net bir kanıya ulaşılamamıştır. Çalışma bulguları değerlendirilirken dikkate alınması gereken bir diğer konu; TSY kullanmayan grupta yoğurt, limon, sarımsak gibi besin ürünlerinin tedavi amacı dışında ne sıklıkta kullanıldığının, dolayısı ile TSY kullanan gruptan ne kadar farklı olduğunun bilinmemesidir.

 

 

SONUÇ

Çalışma sonucuna göre hipertansif bireylerin antihipertansif ilaç tedavisine uyumları iyi düzeyde olup, kan basıncı kontrol altında olanların ilaç uyum düzeyinin daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Tamamlayıcı sağlık yaklaşımı olarak hastaların besin temelli ürünler kullandığı ancak bunun kan basıncı kontrolüne ve ilaç uyumlarını değiştirmeye bir etkisinin olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan sağlık profesyonelleri antihipertansif tedavi alan bireylerin tedaviye uyumlarını ve tedaviyi desteklemek amacıyla kullandıkları tamamlayıcı sağlık uygulamalarını değerlendirmeli ve sonuçlarını izlemelidir. İlerde yapılacak çalışmalarda örneklemin gücü önceden belirlenerek net olmayan değişkenlere ilişkin güvenilir veri sağlanması önerilmektedir. Bu çalışmada hipertansiyonu kontrol veya tedavi etmek amacıyla hekim tarafından tanımlanan tıbbi tedaviler dışında yapılan tüm uygulamalar TSY olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada, hipertansif hastalar, limon, yoğurt sarımsak gibi gıda maddelerini besin amacı dışında kan basıncını düşürmek veya kontrol etmek amacıyla kullanmıştır. Gelecek çalışmalarda besin temelli TSY kullanan ve kullanmayan hastalarda bu tür ürünlerin kullanım miktarının da sorgulanması yerinde olacaktır.

*Bu çalışma, 2nd International Integrative Nursing Symposium: Creating Compassionate Health Care Systems’de poster bildiri olarak sunulmuştur. (5-7 Nisan 2017, Tucson, Arizona, ABD)

 

 

KAYNAKLAR

  1. James PA, Oparil S, Carter BL, Cushman WC, Dennison-Himmelfarb C, Handler J, et al. 2014 evidence-based guideline for the management of high blood pressure in adults: report from the panel members appointed to the Eighth Joint National Committee (JNC 8). JAMA 2014;311(5):507-20.
  2. Kearney PM, Whelton M, Reynolds K, Whelton PK, He J. Worldwide prevalence of hypertension: a systematic review. J Hypertens 2004;22:11-9.
  3. Türk Hipertansiyon ve Böbrek Hastalıkları Derneği, 2012. Türk Hipertansiyon Prevalans Çalışması PatenT2. http://www.turkhipertansiyon.org/prevelans_calismasi_2.php.Erişim tarihi: 15.04.2016.
  4. DeSimone ME, Crowe A. Nonpharmacological approaches in the management of hypertension. J Am Acad Nurse Pract 2009 Apr; 21(4):189-96.
  5. Chobanian AV, Bakris GL, Black HR, Cushman WC, Green LA, Izzo JL, et al. Seventh report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation and Treatment of High Blood Pressure. Hypertension 2003;289:1206-52.
  6. Altun B, Arici M, Nergizoğlu G, Derici U, Karatan O, Turgan C, et al. Prevalence, awareness, treatment and control of hypertension in Turkey (the PatenT study) in 2003. J Hypertens  2005;23(10):1818-1823.
  7. Ernst E. Complementary/alternative medicine for hypertension: a mini-review. Wien Med Wochenschr 2005; 155/17–18:386–391.
  8. Nahas R. Complementary and alternative medicine approaches to blood pressure reduction: An evidence-based review. Can Fam Physician 2008;54(11):1529-33.
  9. National Center for Complementary and Integrative Health. (NCCIH) (2016). Erişim: 03.08.2016 https://nccihnih.gov/news/press/12172014.
  10. Rabito MJ, Kaye AD. Complementary and alternative medicine and cardiovascular disease: an evidence-based review. Evid Based Complement Alternat Med 2013;1-8
  11. Chambliss LR Alternative and Complementary Medicine: An Overview. Clin Obstet Gynecol 2001;44(4):640–652.
  12. Akpınar RB, Tezel A. Kan basıncını düşürmek için kullanılan doğal yöntemler. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi 2003;6 (2):34-39.
  13. Toprak D, Demir S. Treatment Choices of Hypertensive Patients in Turkey. Behav Med. 2007;33:5-10.
  14. Kara B, Uzun Ş, Yokuşoğlu M, Uzun M. Hipertansiyon hastalarında ilaç bilgisinin kan basıncını düşürmek için uygulanan yöntemlere etkisi. TAF Prev Med Bull 2009; 8(3):231-238.
  15. Osamor PE, Owumi BE. Complementary and alternative medicine in the management of hypertension in an urban Nigerian community. BMC Complementary and Alternative Medicine 2010; 10(36):2-9.
  16. Mollaoğlu M, Aciyurt A. Use of complementary and DocConverter medicine among patients with chronic diseases. Acta Clin Croat 2013;52(2):181-8.
  17. Anadol Z,  Dişcigil G. Hipertansif Hastalarda Tedavi Uyumunu Etkileyen Faktörler. Turkiye Klinikleri J Cardiovasc Sci 2009;21(2):184-90.
  18. Gohar F, Greenfield SM, Beevers DG, Lip HY, Jolly K. Self-care and adherence to medication: a survey in the hypertension outpatient clinic. BMC Complement Altern Med 2008; 8:4:1-9.
  19. Fowler S, Newton L Complementary and alternative therapies: the nurse's role. J Neurosci Nurs 2006;38(4):261-4.
  20. Biçen C, Elver Ö, Erdem E, Kaya Ç, Karataş A, Dilek M ve ark. Hipertansiyon hastalarında bitkisel ürün kullanımı. Journal of Experimental and Clinical Medicine 2012; 29:109-112.
  21. Vawter L, Tong X, Gemilyan M, Yoon PW. Barriers to antihypertensive medication adherence among adults--United States, 2005. J Clin Hypertens (Greenwich) 2008;10(12):922-9.
  22. Hacıhasanoğlu R Hipertansiyon Yönetiminde Hemşirenin Sorumlulukları. Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi 2009;4(12): 154-164.
  23. Ogedegbe G, Mancuso CA, Allegrante JP, Charlson ME. Development and evaluation of medication adherence self-efficacy scale in hypertensive African-American patients. J Clin Epidemiol 2003; 56:520-9.
  24. Fernandez S, Chaplin W, Schoenthaler AM, Ogedegbe G. Revision and validation of the medication adherence self-efficacy scale (MASES) in hypertensive African Americans. J Behav Med 2008; 31:453-62.
  25. Hacıhasanoglu R, Gözüm S, Çapik C. Validity of the Turkish version of the medication adherence self-efficacy scale-short form in hypertensive patients. Anadolu Kardiyoloji Dergisi 2012;12:241-8.
  26. WHO. Obesity: preventing and managing the global epidemic. World Health Organ Tech Rep Ser Geneva 2000; 894:1-253.
  27. G*Power 3.1 manual March 1, 2017: http://www.gpower.hhu.de/fileadmin/redaktion/Fakultaeten/Mathematisch-Naturwissenschaftliche_Fakultaet/Psychologie/AAP/gpower/GPowerManual.pdf
  28. Türk N, Süner A. Hipertansif olgularda non-farmakolojik yöntem ve antihipertansif ilaç kullanımını analizi. Göztepe Tıp Dergisi 2008;23(4):133-142.
  29. Shouk R, Abdou A, Shetty K, Sarkar D, Eid  AH. Mechanisms underlying the antihypertensive effects of garlic bioactives. Nutr Res 2014;34(2):106-15
  30. Ali-Shtayeh MS, Jamous RM, Jamous RM, Salameh NM. Complementary and alternative medicine (CAM) use among hypertensive patients in Palestine. Complement Ther Clin Pract 2013;19(4):256-63.
  31. Amira OC, Okubadejo NU. DocConverter of complementary and alternative medicine utilization in hypertensive patients attending an urban tertiary care centre in Nigeria. BMC Complementary and Alternative Medicine 2007;7 (30):1-5.
  32. Bahar Z, Kızılcı S, Beşer A, Besen DB, DCPtrial N, Ersin F et al. Herbal therapies used by hypertensive patients in Turkey. Afr J Tradit Complement Altern Med 2013; 10(2):292-298.
  33. Uludag A, Sahin EM, Agaoglu H, Gungor S, Ertekin YH, Tekin M. Are blood pressure values compatible with medication adherence in hypertensive patients?.Niger J Clin Pract 2016;19:460-4.
  34. Karadağ E, Akkuş Y, Karatay G. Bir Aile Sağlığı Merkezine Başvuran Hipertansiyon Hastalarının İlaç Tedavisine Uyum Öz Etkililik Düzeyleri. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi 2012;28 (3):85-96.
  35.  Hacıhasanoğlu Aşılar R, Gözüm S, Çapık C, Morisky DE. Reliability and validity of the Turkish form of the eight-item Morisky medication adherence scale in hypertensive patients. Anadolu Kardiyoloji Dergisi 2014;14(8):692–700.
  36. Hacıhasanoğlu R. Hipertansiyonda dcptrial uyumu etkileyen faktörler. TAF Prev Med Bull 2009;8(2):167-172.
  37. Busari OA, Olusegun T, Olufemi O, Desalu O, Opadijo OG, Jimoh AG, et al.  Impact of Patients’ Knowledge, Attitude and Practices on Hypertension on Compliance with Antihypertensive Drugs in a Resource-poor Setting. TAF Prev Med Bull 2010;9(2):87-9





Tablo 1. Hipertansif bireylerin tanımlayıcı özelliklerinin dağılımı (n=192)




Tablo 2. Hipertansif bireylerin TSY kullanım özelliklerinin dağılımı




Tablo 3. Hipertansif bireylerin tanımlayıcı özellikleri ile TSY kullanım durumlarının karşılaştırılması




Table 4. Hipertansif bireylerin kan basıncı kontrol ve TSY kullanım durumları ile İBÖS-KF puanlarının karşılaştırılması










TJFMPC
Turkish Journal of Family Medicine
& Primary Care

e-ISSN: 1307-2048
© 2016 www.tjfmpc.gen.tr

Browser?
54.81.158.195